देशातील साखर उद्योगासमोर यंदाही मोठे आव्हान उभे राहिले असून भारतात सलग दुसऱ्या वर्षी साखरेचा तुटवडा निर्माण होण्याची शक्यता व्यक्त केली जात आहे. प्रमुख साखर उत्पादक राज्यांतील कारखाने अपेक्षेपेक्षा लवकर बंद पडत असल्याने उत्पादन घटले असून, याचा थेट परिणाम बाजारपेठेवर आणि ग्राहकांवर होण्याची चिन्हे आहेत.
उत्पादन कमी; मागणीपेक्षा पुरवठा अपुरा
2025-26 हंगामात भारताचे साखर उत्पादन 28 दशलक्ष टनांपेक्षा जास्त होण्याची शक्यता नाही, तर देशांतर्गत मागणी 28.5 ते 29 दशलक्ष टनांदरम्यान आहे. हंगामाच्या सुरुवातीला उत्पादनाचा अंदाज सुमारे 31 दशलक्ष टन होता; मात्र प्रत्यक्षात उत्पादनात मोठी घट झाली आहे.
कारखाने लवकर बंद होण्यामागील कारणे
या तुटवड्याचे मुख्य कारण म्हणजे उसाचे कमी उत्पादन.
- अतिवृष्टीमुळे उसाच्या पिकावर परिणाम
- उत्पादन क्षमता घट
- उसाचा लवकर परिपक्व होणारा दर्जा
यामुळे मार्चअखेरपर्यंत 541पैकी तब्बल 467 साखर कारखाने बंद झाले, गेल्या वर्षी याच काळात हा आकडा 420 होता. विशेषतः महाराष्ट्र आणि कर्नाटक, या प्रमुख राज्यांतील जवळपास सर्वच कारखाने अपेक्षेपेक्षा लवकर बंद पडले आहेत.
उत्पादन वाढूनही तुटवडा का?
विशेष म्हणजे, हंगामाच्या पहिल्या सहामाहीत साखर उत्पादन 27.12 दशलक्ष टनांवर पोहोचले असून ते मागील वर्षाच्या तुलनेत 9% जास्त आहे. मात्र,
- उसाचा पुढील पुरवठा कमी
- कारखान्यांचे लवकर बंद होणे
- निर्यातीला दिलेली परवानगी
या घटकांमुळे एकूण वार्षिक उत्पादन घटत आहे.
निर्यात धोरणही ठरतंय कारणीभूत
सरकारने फेब्रुवारीत साखर निर्यात कोटा 2 दशलक्ष टनांपर्यंत वाढवला. मुळात मोठा अधिशेष होईल, या अपेक्षेने निर्यातीला परवानगी देण्यात आली होती. मात्र, आता परिस्थिती उलटी झाली असून उत्पादन देशांतर्गत मागणीही पूर्ण करू शकणार नाही, अशी भीती व्यक्त केली जात आहे.
साठा घटणार; किमती वाढण्याची शक्यता
- हंगामाच्या सुरुवातीला सुमारे 5 दशलक्ष टन साखर साठा होता
- पुढील हंगामाच्या सुरुवातीला हा साठा 4 दशलक्ष टनांखाली जाण्याची शक्यता
यामुळे बाजारात पुरवठा घटून साखरेच्या किमती वाढण्याची शक्यता तज्ज्ञांनी वर्तवली आहे.
शेतकरी, उद्योग आणि ग्राहकांवर परिणाम
या परिस्थितीचा व्यापक परिणाम दिसू शकतो:
शेतकरी
- उसाच्या उत्पादनात घट
- हवामानावर वाढती अवलंबित्व
साखर उद्योग
- उत्पादन घटल्याने आर्थिक दबाव
- निर्यात-देशांतर्गत संतुलनाचा प्रश्न
ग्राहक
- किरकोळ किमती वाढण्याची शक्यता
- महागाईवर परिणाम
हवामान बदलाचा वाढता प्रभाव
तज्ज्ञांच्या मते, हा केवळ एक वर्षाचा अपवाद नाही.
- अतिवृष्टी, दुष्काळ आणि अनियमित हवामान
- उसाच्या उत्पादनावर थेट परिणाम
- शेती आणि उद्योग दोन्ही अस्थिर
यामुळे भविष्यात साखर उत्पादन अधिक अनिश्चित होण्याची शक्यता आहे. भारतासारख्या जगातील दुसऱ्या क्रमांकाच्या साखर उत्पादक देशासाठी सलग दुसऱ्या वर्षी तुटवडा निर्माण होणे ही गंभीर बाब आहे. हवामानातील बदल, चुकीचे उत्पादन अंदाज आणि निर्यात धोरण यांचा एकत्रित परिणाम आता स्पष्ट दिसू लागला आहे. आगामी काळात साखर उद्योगाला स्थिर ठेवण्यासाठी हवामान-संवेदनशील शेती, संतुलित निर्यात धोरण आणि उत्पादन व्यवस्थापन या तिन्ही गोष्टींवर भर देणे अत्यावश्यक ठरणार आहे.
