बाजारात सहज ओळखू न येणारे बांगलादेशी नकली सोने विक्रीला!

सोन्याला भारतीय संस्कृतीत अनन्यसाधारण महत्त्व आहे. लग्नसमारंभ असो, सण असो किंवा गुंतवणूक.. सोने खरेदी करणे हे भारतीयांचे, विशेषतः महाराष्ट्रीयांचे, अतूट परंपरेचे अंग आहे. मात्र, याच भावनिक आणि आर्थिक गुंतवणुकीचा फायदा घेत देशभरातील बाजारपेठांमध्ये बनावट सोन्याची विक्री वाढत असल्याचे धक्कादायक वास्तव समोर येत आहे. सर्वांत धोकादायक बाब म्हणजे हे बांगलादेशी नकली सोने उघड्या डोळ्यांनी ओळखणे जवळपास अशक्य आहे. रंग, वजन, चमक- सगळे खऱ्या सोन्यासारखेच. शिवाय काही ठिकाणी बनावट BIS हॉलमार्क शिक्काही मारण्यात येतो. बाजारातील काही विक्रेते हे बांगलादेशी बनावट सोने अर्थात रेड गोल्ड / नॉर्डिक गोल्ड (Aka Stone) केवळ 90 रुपये प्रति ग्रॅम या अत्यंत कमी दराने उपलब्ध करतात, जेव्हा खऱ्या 22 कॅरेट सोन्याचा दर प्रति ग्रॅम 14,600 ते 14,900 रुपयांच्या दरम्यान आहे. “स्वस्तात सोने मिळतेय” या लालसेमुळे अनेकजण या सापळ्यात अडकतात.

महाराष्ट्रातील ताजी प्रकरणे

जानेवारी 2026मध्ये वर्धा जिल्ह्यात एका कपडा व्यापाऱ्याला 2 किलो नकली सोने तब्बल 10 लाख रुपयांना विकण्यात आले. आरोपींनी प्रथम पीडिताला सोन्याचा नमुना तपासण्यास दिला, जो खरा होता. त्यामुळे विश्वास बसल्यावर मोठ्या प्रमाणात खरेदी केली गेली आणि नंतर लक्षात आले की, संपूर्ण माल बनावट होता. या प्रकरणात तीन अज्ञात आरोपींवर गुन्हा नोंदविण्यात आला आहे.

डिसेंबर 2025मध्ये नागपुरातील ओंकारनगर येथील प्रमोद भूते (वय 63) यांना 45 तोळे सोने 35 लाख रुपयांना देण्याचे आमिष दाखविण्यात आले. आरोपींनी नमुना खऱ्या 24 कॅरेट सोन्याचा दिला. विश्वास ठेवून भूते यांनी 35 लाख रुपये दिले; परंतु ताब्यात मिळालेले संपूर्ण सोने बनावट निघाले. गुन्हा दाखल, सहा आरोपी शोधाधीन.

फेब्रुवारी 2026मध्ये पुण्याच्या धायरी परिसरातील प्रेरणा को-ऑपरेटिव्ह बँकेत बनावट सोने तारण ठेवून 7 लाख 44 हजार रुपयांचे कर्ज उचलण्याचा धक्कादायक प्रकार उघडकीस आला. कर्जाची परतफेड न झाल्याने बँकेने तपासणी केली आणि सोने बनावट असल्याचे सिद्ध झाले. तिघांवर गुन्हा दाखल करण्यात आला आहे.

नोव्हेंबर 2025मध्ये बीड येथील एका सराफाने नकली सोने सुरक्षा म्हणून देऊन सार्वजनिक क्षेत्रातील बँकेकडून किमान 16 बनावट गोल्ड लोन मंजूर करवून घेतले आणि अवघ्या दोन महिन्यांत सुमारे 2.5 कोटी रुपयांची फसवणूक केली. विलास उदावंत हा आरोपी पुणे जिल्ह्यात दडून बसला होता; पोलिसांनी त्याच्या नव्या दुकानावर छापा मारून अटक केली.

ग्राहक संरक्षण तज्ज्ञ सांगतात की, “नकली सोने सहज ओळखता येत नाही- तेच तर त्याचे सर्वांत मोठे धोकादायक वैशिष्ट्य आहे. त्याला वितळवून पुन्हा बिस्कीट केले तरीही सहजासहजी त्याचा खोटेपणा सिद्ध करता येत नाही.”

BIS हॉलमार्क म्हणजे काय?

BIS म्हणजे Bureau of Indian Standards- भारत सरकारची मानक प्रमाणन संस्था. सोन्याच्या दागिन्यांवर BIS हॉलमार्क असणे हे सिद्ध करते की त्या दागिन्याची शुद्धता BIS मान्यताप्राप्त प्रयोगशाळेत तपासण्यात आली आहे. जून 2021पासून भारतात BIS हॉलमार्किंग अनिवार्य करण्यात आले आहे. आजघडीला देशातील 343 जिल्ह्यांमध्ये हे बंधन लागू आहे. नियम न पाळणाऱ्या सराफांवर दागिन्याच्या मूल्याच्या पाचपट दंड किंवा एक वर्षापर्यंत कारावासाची शिक्षा होऊ शकते.

HUID म्हणजे काय?

HUID म्हणजे Hallmark Unique Identification Number. जुलै 2021पासून प्रत्येक हॉलमार्क दागिन्यावर 6 अंकी अल्फान्युमेरिक (म्हणजे अक्षरे आणि आकडे यांचे मिश्रण) कोड अनिवार्य करण्यात आला आहे. हा कोड BIS मान्यताप्राप्त Assaying & Hallmarking Centre (AHC) द्वारेच दिला जातो आणि BIS च्या केंद्रीय डेटाबेसशी जोडलेला असतो. या क्रमांकाद्वारे खरेदीदार कोणत्याही वेळी आपल्या दागिन्याची सत्यता तपासू शकतो.

BIS CARE App द्वारे HUID कसे तपासावे?

1. Google Play Store किंवा Apple App Store वरून BIS CARE App डाउनलोड करा.
2. आपले नाव, मोबाईल नंबर आणि ईमेल नोंदवा; OTP द्वारे पडताळणी करा.
3. होम स्क्रीनवर “Verify HUID” पर्याय निवडा.
4. दागिन्यावरील 6 अंकी HUID कोड टाका.
5. दागिन्याचा प्रकार, कॅरेट, शुद्धता आणि नोंदणीकृत सराफाची माहिती स्क्रीनवर दिसेल.
6. माहिती जुळत नसेल तर त्वरित खरेदी थांबवा आणि सराफाकडे विचारणा करा.

सोने खरेदीत धोक्याची चिन्हे ओळखा
खालील परिस्थितींमध्ये खरेदी थांबवा:
⛔ सोने बाजारभावापेक्षा खूपच स्वस्त दिसत असेल
⛔ विक्रेता BIS बिल देण्यास नकार देतो
⛔ हॉलमार्क शिक्का अस्पष्ट किंवा असमान दिसतो
⛔ HUID नंबर नाही किंवा App वर verify होत नाही
⛔ सोशल मीडिया, रस्त्यावरील विक्रेत्याकडून खरेदी
⛔ “घाई कर, संधी जाईल” असा दबाव येतो

सुरक्षित सोने खरेदीचे 5 नियम
✅ BIS नोंदणीकृत सराफाकडूनच खरेदी करा
✅ दागिन्यावर BIS त्रिकोण + HUID क्रमांक तपासा
✅ BIS CARE App वर HUID verify करा
✅ बिल + गॅरंटी कार्ड आग्रहाने घ्या
✅ पेमेंट नेहमी बँक ट्रान्सफरद्वारे करा

सोन्याचे कॅरेट समजून घ्या
24K (999) — 99.9% शुद्ध, नाणी/बार
22K (916) — 91.6% शुद्ध, दागिने
18K (750) — 75% शुद्ध, डिझायनर
14K (585) — 58.5% शुद्ध, फॅशन
9K (375) — 37.5% शुद्ध (जुलै 2025 पासून अनिवार्य हॉलमार्क)

तक्रार कुठे करावी?

• BIS वेबसाइट: bis.gov.in
• BIS CARE App वर तक्रार नोंदवा
• राष्ट्रीय ग्राहक हेल्पलाइन: 1800-11-4000
• ऑनलाइन तक्रार: edaakhil.nic.in
• स्थानिक पोलिस ठाण्यात FIR नोंदवा

कायदेशीर संरक्षण काय आहे?
BIS कायद्यांतर्गत बिगर हॉलमार्क सोने विकणे हा फौजदारी गुन्हा आहे. दोषी आढळल्यास दागिन्याच्या किमतीच्या पाचपट दंड किंवा एक वर्षापर्यंत कारावास अशी शिक्षा होऊ शकते. याशिवाय, ग्राहक संरक्षण अधिनियम 2019अन्वये फसवणूक झालेल्या ग्राहकाला ग्राहक तक्रार मंचाकडे दाद मागता येते. edaakhil.nic.in या संकेतस्थळावर ऑनलाइन तक्रार नोंदवण्याची सुविधाही उपलब्ध आहे.

राजस्थान, महाराष्ट्र आणि दिल्लीत अलीकडेच झालेल्या पोलीस कारवाईत अशा डझनाहून अधिक फसवणुकीची प्रकरणे उघडकीस आली आहेत. Hallmarking Federation of India (HFI) ने सरकारला आधीच इशारा दिला आहे की, बाजारात बनावट हॉलमार्क असलेल्या सोन्याचा धोका झपाट्याने वाढत आहे.

तज्ज्ञांचा सल्ला
ग्राहक तज्ज्ञांनी सांगितले की, “BIS CARE App हे एक अत्यंत सोपे आणि प्रभावी साधन आहे. दुकानात सोने खरेदी करताना थेट मोबाईलवर HUID verify करा. जर सराफ हे करण्यास आक्षेप घेत असेल तर ती खरेदी टाळाच.” याशिवाय, खरेदीचे बिल नेहमी घ्या, कारण बिलाशिवाय भविष्यात कर्ज किंवा विक्री करताना गंभीर अडचणी येऊ शकतात.

सोने खरेदीसाठी नेहमी BIS नोंदणीकृत दुकानाची निवड करा. BIS च्या अधिकृत संकेतस्थळावर (bis.gov.in) नोंदणीकृत सराफांची संपूर्ण यादी उपलब्ध आहे. रस्त्यावरील फिरते विक्रेते, WhatsApp किंवा Instagram वर ऑफर करणारे अनोळखी विक्रेते यांच्यापासून कटाक्षाने दूर राहा.

📣 हा लेख आपल्या परिवार, मित्र आणि परिचितांना शेअर करा. विशेषतः वयोवृद्ध व्यक्ती, ग्रामीण भागातील खरेदीदार आणि लग्नसराईत मोठ्या प्रमाणात सोने खरेदी करणाऱ्यांपर्यंत ही माहिती पोहोचवा.

(लेखक विक्रांत पाटील ज्येष्ठ पत्रकार आहेत.)