आयुष्यात कमालीची धावपळ चाललेली असते. याच धावपळीत मनात विचारांचे काहूर आणि ताण सतत जमा होत राहतो. कसलीतरी अज्ञात भीती आणि चिंता माणसाला आतून पोखरत असते. अशावेळी मनात एकच तीव्र इच्छा असते- थोडी शांतता मिळावी आणि शरीर निरोगी राहवे. ही शांतता बाहेर कुठे शोधून मिळणार नाही. बाजारात विकत न मिळणारी ही मनाची शांतता कशी मिळवायची, याचे उत्तर आपल्या स्वतःच्या श्वासात आणि दृष्टिकोनात दडलेले आहे. आपण स्वतःकडे आणि जगाकडे कशाप्रकारे पाहतो, यावरच आपल्या जीवनाची दिशा आणि दशा ठरत असते.
१. श्वास: जगण्याचा पाया आणि ऊर्जेचा स्रोत
आपण जेव्हा या जगात येतो, तेव्हा सगळ्यात पहिली क्रिया कोणती करतो? ती म्हणजे रडणे. या पहिल्या रडण्यामुळे आपले फुफ्फुस कार्यरत होते आणि आपला श्वास सुरू होतो. हा श्वास म्हणजेच आपल्या जगण्याचा पाया आहे. परंतु, मोठे होत जाताना आपण याच श्वासाकडे पार विसरून जातो. निसर्गाने आपल्याला ऊर्जा मिळवून देण्यासाठी प्रामुख्याने चार स्रोत दिले आहेत: सात्त्विक अन्न, पुरेशी झोप, आपला श्वास आणि ध्यानस्थ मन. जेव्हा आपण नको त्या विचारांमध्ये अडकतो, भूतकाळातील कटुतेचा विचार करतो, भविष्याची काळजी करतो, तेव्हा आपली मानसिक ऊर्जा वेगाने खर्च होते आणि आपण कमालीचे थकतो. याउलट, जेव्हा मन आनंदी असते, तेव्हा शरीरातील ऊर्जेची पातळी अचानक वाढते. प्राणायाम आणि सुदर्शन क्रिया हे दुसरं काही नसून आपल्या श्वासाला एका लयीत आणण्याचे शास्त्र आहे. ‘सो-हम’च्या (Inhale आणि Exhale) लयबद्ध प्रक्रियेमुळे शरीरातील आणि मनातील साचलेला नकारात्मक कचरा साफ होतो. हा एक असा शुद्धीकरण प्रवास आहे, जो मनाला विचारांच्या गर्दीतून बाहेर काढून पूर्णपणे शांत करतो.
२. स्वतःच्या भावनांची जबाबदारी आणि मुक्ती
अनेकदा आपली अवस्था अशी होती की, समोरची व्यक्ती किंवा परिस्थिती जशी बदलेल, तसे आपले मूड बदलतात. आपण नकळत स्वतःला परिस्थितीचे ‘बळी’ (Victim) समजायला लागतो. पण खरी ताकद स्वतःच्या भावनांची पूर्ण जबाबदारी स्वतःवर घेण्यात आहे. आपण नेहमी ‘लोक काय म्हणतील?’ किंवा ‘दुसरे माझ्याबद्दल काय विचार करतात?’ यातच अडकून पडतो. पण वास्तव हे आहे की, जगातील इतर लोकांना आपल्याबद्दल विचार करायला वेळच नाही; ते स्वतःच्याच विवंचनेत आणि विचारात मग्न आहेत. लोकांची मते हवामानासारखी बदलत असतात. मग अशा बदलत्या मतांवर आपल्या आनंदाचा पाया कसा काय असू शकतो? लोकांच्या मतांचे ‘फुटबॉल’ बनणे थांबवणे, हीच मनाच्या मुक्तीची पहिली पायरी आहे. या परिघापासून दूर राहून स्वतःच्या केंद्रावर स्थिर राहणे गरजेचे आहे. म्हणूनच, जेव्हा मन पूर्णपणे शांत आणि स्थिर असेल, तेव्हाच जीवनातील महत्त्वाचे निर्णय घ्या, जेणेकरून नंतर पश्चात्ताप करण्याची वेळ येणार नाही.
३. स्वीकृतीचा मंत्र: विरोधाभासातून समतोलाकडे
सगळी माणसे, परिस्थिती आणि प्रसंग आपल्या मनासारखे कधीच असू शकत नाहीत. जग आपल्या इच्छेनुसार चालवण्याचा प्रयत्न करणे हा एक व्यर्थ शोध आहे. हे सत्य जितक्या लवकर आपण स्वीकारू, तितका मनाचा संघर्ष आणि ताण कमी होईल. महत्त्वाची गोष्ट म्हणजे: गोष्टींचा ‘स्वीकार’ करणे म्हणजे हतबल होऊन शरणागती पत्करणे नव्हे. स्वीकार करणे म्हणजे ‘जी गोष्ट जशी आहे, ती तशीच समोर पाहणे’ आणि त्यानंतर शांत डोक्याने योग्य ते सुधारणात्मक पाऊल (Corrective action) उचलणे. जेव्हा कोणाकडून एखादी चूक होते, तेव्हा आपण लगेच त्यामागील वाईट हेतू शोधू लागतो. पण चुका माणसांकडून नकळत होत असतात. समोरच्याला आणि स्वतःला त्या चुकीबद्दल समजवणे आणि परिस्थिती स्वीकारणे यातच शहाणपणा असतो. मनात कोणाबद्दलही राग किंवा विखारी भावना धरून ठेवणे म्हणजे स्वतःचेच नुकसान करून घेण्यासारखे आहे. जे घडले ते सोडून देणे (Let go) आणि पुढे चालत राहणे, हेच मन कणखर बनवण्याचे लक्षण आहे.
४. कृतज्ञता: आनंदाचा खात्रीशीर मार्ग
निसर्गाचा एक सुंदर नियम आहे. इथे विरुद्ध गोष्टी एकमेकांना पूरक असतात. आपण दुःखाचा अनुभव घेतला आहे, म्हणूनच आपल्याला सुखाची खरी किंमत कळते. जेव्हा जीवनातील हा विरोधाभास आपल्याला समजतो, तेव्हा मनात कमालीची स्थिरता निर्माण होते. आयुष्यात आनंदी राहण्याचा आणि नकारात्मकता नष्ट करण्याचा सगळ्यात सोपा मार्ग म्हणजे ‘कृतज्ञता’ (Gratitude). माझ्या आयुष्यात काय ‘नाही’ याच्या उणिवा शोधत बसण्यापेक्षा, निसर्गाच्या आणि दैवी कृपेने माझ्याकडे जे काही ‘आहे’, त्यासाठी मनापासून आभार मानणे म्हणजेच कृतज्ञता. मनात जितकी उणिवांची जाणीव वाढेल, तेवढा ताण वाढेल; आणि जितकी कृतज्ञतेची भावना वाढेल, तेवढा आनंद वृद्धींगत होईल. जेव्हा आपण फळाची अपेक्षा न ठेवता कोणत्याही कामात आपले १०० टक्के योगदान देतो, तेव्हा आपल्याला मिळणारा आत्मिक आनंद वेगळाच असतो. जुनी कटूता, संताप आणि अस्वस्थता मनात धरून ठेवण्यासारखी मौल्यवान नक्कीच नाही. चला तर मग, जे नको आहे ते मागे सोडून देऊया, वर्तमानात जगूया आणि कृतज्ञतेने भरलेल्या मनाने या सुंदर आयुष्याचा प्रवास अधिक सुकर करूया.
(लेखक मनिषा रेगे ज्येष्ठ पत्रकार आहेत.)
