का होतोय निरोगी आणि तरुण भारतीयांचा अचानक मृत्यू?

गेल्या काही काळापासून, निरोगी आणि तरुण भारतीयांच्या, विशेषतः तिशी आणि चाळीशीत असलेल्यांचा अचानक कोसळून मृत्यू होण्याच्या घटना वाढल्या आहेत. सिद्धार्थ शुक्ला आणि पुनीत राजकुमार यांसारख्या प्रसिद्ध कलाकारांच्या बातम्यांपासून ते व्हायरल व्हिडिओंपर्यंत, या घटनांनी आपल्याला हादरवून सोडले आहे. जेव्हा आपण तंदुरुस्त दिसणाऱ्या व्यक्तींना जिममध्ये, लग्नसमारंभात किंवा कॉन्सर्टमध्ये अचानक कोसळताना पाहतो, तेव्हा मनात एक भीतीदायक प्रश्न येतो: “हे माझ्यासोबत किंवा माझ्या ओळखीच्या व्यक्तीसोबत होऊ शकते का?” अलीकडील एका अभ्यासात असे दिसून आले आहे की, भारतातील तरुणांच्या आकस्मिक मृत्यूंपैकी 42.6% मृत्यू हृदयविकाराशी संबंधित आहेत. डॉक्टर्स आणि अलीकडील अभ्यासांनी उघड केलेल्या धक्कादायक सत्यांचा आपण शोध घेऊया, ज्यामुळे खरोखर काय घडत आहे, हे समजण्यास मदत होईल.

तुम्ही नकळतपणे ‘स्किनी फॅट’ असू शकता?

बाहेरून तंदुरुस्त दिसणे हे अंतर्गत आरोग्याची हमी देत नाही. भारतीयांमध्ये ‘स्किनी फॅट’ असण्याची प्रवृत्ती जास्त असते. याला ‘मेटाबॉलिकली ओबेज बट नॉर्मल वेट’ असेही म्हणतात. आजच्या पिढीचा आहार (इन्स्टंट नूडल्स, फूड डिलिव्हरी ॲप्स) हा कर्बोदके (carbs) जास्त आणि प्रथिने (protein) कमी असलेला आहे. याउलट, पूर्वीच्या पिढीचा आहार अधिक संतुलित होता. यामुळे, आजच्या तरुणांचे वजन नियंत्रणात असले तरी शरीरात चरबीचे प्रमाण जास्त असू शकते. यातून उद्भवणारा मुख्य धोका म्हणजे हृदयाच्या रक्तवाहिन्यांमध्ये (coronary arteries) गुपचूपपणे होणारे ब्लॉकेजेस. डॉ. अश्विन महेता यांच्या मते, रक्तवाहिन्यांमध्ये 70%पर्यंत प्लाक (plaque) जमा होईपर्यंत कोणतीही लक्षणे दिसत नाहीत. धक्कादायक बाब म्हणजे, एखाद्या व्यक्तीच्या वैद्यकीय चाचण्या मृत्यूच्या काही आठवड्यांपूर्वी पूर्णपणे सामान्य येऊ शकतात. यामुळेच, जेव्हा एखादी व्यक्ती तीव्र व्यायाम करते, तेव्हा रक्तदाब आणि नाडीचा दर (pulse rate) या दोन्हींमध्ये अचानक वाढ झाल्याने हा मऊ प्लाक फुटू शकतो आणि काही मिनिटांतच 100% ब्लॉकेज होऊन व्यक्तीचा मृत्यू होतो. धूम्रपान आणि मद्यपान या सवयींमुळे ही प्रक्रिया आणखी वेगाने होते. एका अभ्यासानुसार, अर्ध्याहून अधिक तरुण पीडित नियमितपणे धूम्रपान किंवा मद्यपान करणारे होते. डॉ. महेता यांच्या शब्दांत सांगायचे झाल्यास: “लक्षणे नसणे म्हणजे रोग नसणे असे नाही.”

‘हार्ट अटॅक’ नव्हे तुमच्या हृदयाची ‘इलेक्ट्रिकल्स’!

अचानक होणारे सर्व मृत्यू हार्ट अटॅकमुळे होत नाहीत. हार्ट अटॅक आणि सडन कार्डियाक अरेस्ट (sudden cardiac arrest) यामध्ये मोठा फरक आहे. डॉ. वनिता अरोरा यांच्या सोप्या भाषेत सांगायचे झाल्यास, हार्ट अटॅक ही एक ‘प्लंबिंग’ समस्या आहे, जिथे रक्तवाहिन्यांमध्ये अडथळे निर्माण होतात. तर, कार्डियाक अरेस्ट ही एक ‘इलेक्ट्रिकल’ समस्या आहे, जिथे हृदयाच्या ठोक्यांचा ताळमेळ (rhythm) अचानक बिघडतो. हृदय 300-400 ठोके प्रति मिनिट इतक्या वेगाने ‘फडफडते’ (quivers), ज्यामुळे रक्तप्रवाह थांबतो. कार्डियाक अरेस्ट अत्यंत गंभीर असतो कारण 95%पेक्षा जास्त रुग्ण यात वाचत नाहीत. रुग्णाला वाचवण्यासाठी फक्त सहा मिनिटांचा वेळ असतो. अशा स्थितीत केवळ तत्काळ सीपीआर (Cardiopulmonary Resuscitation) दिल्यासच जीव वाचू शकतो. त्यामुळे यातील फरक जाणून घेणे केवळ तांत्रिक नसून जीवनदायी ठरू शकते.

जीन्समध्ये दडलेला असू शकतो व्यक्तीचा आरोग्य इतिहास

तुम्हाला आश्चर्य वाटेल, पण भारतीयांना हृदयविकाराचा धोका जास्त असण्यामागे काही अनुवांशिक आणि ऐतिहासिक कारणे आहेत. ब्रिटिश राजवटीत पडलेल्या दुष्काळामुळे आपल्या पूर्वजांच्या शरीरात एपिजेनेटिक (epigenetic) बदल झाले. उपासमारीत टिकून राहण्यासाठी त्यांचे शरीर चरबी आणि साखर अधिक प्रभावीपणे साठवू लागले. तेच जनुके (जीन्स) आज आपल्या नवीन पिढीमध्ये आले आहेत. पण आज, जेव्हा ‘तीन पांढरे विष’ (साखर, मीठ, मैदा) सहज उपलब्ध आहेत, तेव्हा हेच जनुके आपल्यासाठी एक शाप ठरत आहेत. याच कारणामुळे, लठ्ठपणाचे प्रमाण कमी असूनही भारतीयांना पाश्चिमात्य लोकांपेक्षा 10 वर्षे आधी हृदयविकाराचा झटका येण्याचा धोका जास्त असतो. एका भारतीय अभ्यासात ‘THSD7A’ नावाचे जनुके ओळखले गेले आहे, जे लठ्ठपणा वाढण्यास कारणीभूत ठरते. धूम्रपान आणि मद्यपानासारख्या सवयी या अनुवांशिक धोक्यांना आणखी वाढवतात.

स्त्रियांच्या हृदयाच्या समस्या पुरुषांसारख्या नाहीत

स्त्रिया हृदयरोगांपासून सुरक्षित असतात, हा एक धोकादायक गैरसमज आहे. डॉ. अशोक सेठ यांच्या मते, स्त्रियांमधील मृत्यूचे सर्वात मोठे कारण हृदय व रक्तवाहिन्यासंबंधीचे आजार आहेत, जे सर्व प्रकारच्या कर्करोगांच्या एकत्रित मृत्यूंपेक्षा सहा पटीने जास्त आहेत. स्त्रियांमध्ये हृदयविकाराची लक्षणे पुरुषांपेक्षा वेगळी आणि अस्पष्ट असू शकतात. पुरुषांमध्ये दिसणाऱ्या छातीतील तीव्र वेदनांऐवजी स्त्रियांमध्ये घाम येणे, मळमळ, उलट्या होणे आणि तीव्र अस्वस्थता (uneasiness) किंवा घाबरल्यासारखे वाटणे यांसारखी लक्षणे दिसू शकतात. या atypical लक्षणांमुळे आणि स्वतःच्या आरोग्यापेक्षा कुटुंबाच्या आरोग्याला प्राधान्य देण्याच्या प्रवृत्तीमुळे, स्त्रिया अनेकदा उपचारांसाठी उशिरा पोहोचतात. या सामाजिक कारणांव्यतिरिक्त, जैविक कारणेदेखील आहेत. डॉ. सेठ स्पष्ट करतात की, पुरुषांच्या तुलनेत स्त्रियांच्या रक्तवाहिन्या लहान असतात आणि अनेक उपचारांना त्या पुरुषांइतका चांगला प्रतिसाद देत नाहीत, ज्यामुळे परिस्थिती अधिक गंभीर बनते.

छुपे धोके: तणाव, अपुरी झोप आणि कोव्हिडनंतरचे परिणाम

आधुनिक जीवनशैली आणि अलीकडील आरोग्य आव्हाने या समस्येला अधिक गंभीर बनवत आहेत.

• तणाव आणि झोप: कामाच्या ठिकाणी स्पर्धा, शैक्षणिक मागण्या आणि आर्थिक दबाव यांसारख्या ताणामुळे आणि अपुऱ्या झोपेमुळे हृदयावर गंभीर परिणाम होतो. जपानमध्ये ‘करोशी’ (Karoshi) हा शब्द ‘अतिरिक्त कामामुळे मृत्यू’ यासाठी वापरला जातो. रात्री फक्त 4-5 तास झोपणाऱ्या एका सीईओचा अचानक झालेला मृत्यू हे याचेच एक उदाहरण आहे.
• कोव्हिडनंतरचे परिणाम: अनेकांना वाटते की कोव्हिड लसीमुळे हृदयविकाराचा धोका वाढला आहे, पण तज्ञांचे मत वेगळे आहे. तज्ञांच्या मते, धोका लसीमध्ये नाही, तर प्रत्यक्ष कोव्हिड विषाणूमध्ये आहे. डॉ. वनिता अरोरा स्पष्ट करतात की, कोव्हिड-19 विषाणू स्वतः मायोकार्डायटिस (myocarditis) म्हणजेच हृदयाच्या स्नायूंना सूज आणू शकतो. यामुळे हृदयावर चट्टे (scarring) तयार होऊन हृदयाच्या तालात (rhythm) समस्या निर्माण होऊ शकतात, ज्यामुळे कार्डियाक अरेस्टचा धोका वाढतो.
• जीवनशैलीचा कॉकटेल: आजची बैठी जीवनशैली आणि ‘तीन पांढरे विष’ (साखर, मीठ आणि मैदा) हे सर्व घटक मिळून हृदयरोगासाठी एक धोकादायक परिस्थिती निर्माण करतात. भारतीय सरासरी 11 ग्रॅम मीठ दररोज खातात, जे शिफारस केलेल्या 5 ग्रॅमच्या दुप्पट आहे.

भीती नव्हे, जागरूकता महत्त्वाची-

या सर्व गोष्टींचा सारांश असा की, हृदयाचे संरक्षण करणे हे केवळ बाहेरून तंदुरुस्त दिसण्यापुरते मर्यादित नाही. खरे आरोग्य हे अनुवांशिक धोके, लिंग-विशिष्ट लक्षणे, तणाव आणि जीवनशैलीचे छुपे परिणाम समजून घेण्यात आहे. ही सत्ये जाणून घेणे म्हणजे भीती निर्माण करणे नव्हे, तर ज्ञानाद्वारे शक्ती मिळवणे आहे. आज तुम्ही तुमच्या आहारात प्रथिनांचा (protein) समावेश करणार की, रात्री झोपण्यापूर्वी 30 मिनिटे स्क्रीन बंद ठेवणार? तुमच्या निरोगी हृदयासाठी एक लहान बदल आजपासूनच करा.