न्यूयॉर्क शहराच नव्हे तर अमेरिकेच्या राजकीय इतिहासात एका नव्या युगाची सुरुवात होत आहे. 11 सप्टेंबर 2001च्या दहशतवादी हल्ल्यानंतर न्यूयॉर्कमधील मुस्लिम समुदाय एका अंधःकारमय युगात ढकलला गेला. त्यांना ‘बळीचा बकरा’ बनवण्यात आले आणि ‘दहशतवादी हल्ल्यांच्या’ भीतीखाली संशय आणि सरकारी पाळत ठेवण्याच्या वातावरणात जगावे लागले. पण आज, 24 वर्षांनंतर, तेच न्यूयॉर्क शहर इतिहासाच्या उंबरठ्यावर उभे आहे. भारतीय वंशाचे (गुजराती) 34 वर्षीय जोहरान ममदानी, शहराचे पहिले मुस्लिम महापौर म्हणून निवडून येण्याच्या मार्गावर आहेत. हा अविश्वसनीय आणि नाट्यमय बदल कसा घडला, हे स्पष्ट करणारे आश्चर्यकारक पैलू आपण जाणून घेऊया.
दोन दशकांहून अधिक काळ चाललेला संघर्ष
न्यूयॉर्कच्या मुस्लिम समुदायाची गेल्या 24 वर्षांतील वाटचाल ही केवळ एका समुदायाच्या राजकीय प्रवासाची कहाणी नाही, तर ती दडपशाहीतून उदयास आलेल्या शक्तीची गाथा आहे. 11 सप्टेंबरच्या हल्ल्यानंतर या समुदायाला ‘बळीचा बकरा’ बनवण्यात आले. इस्लामद्वेषातून त्यांच्यावर हिंसक हल्ले झाले, मोठ्या प्रमाणात अटकसत्र राबवण्यात आले आणि मुस्लिम अमेरिकन नागरिकांवर वॉरंटशिवाय सर्रास पाळत ठेवली गेली. नागरी हक्कांची पायमल्ली करून एका नव्या राष्ट्रीय सुरक्षा व्यवस्थेचा पाया रचला गेला. याच प्रचंड दबावाने या समुदायाला राजकीयदृष्ट्या संघटित होण्यास भाग पाडले. न्यूयॉर्कमधील मुस्लिमांची लोकसंख्या सुमारे 10 लाखांपर्यंत पोहोचली आणि 3,50,000हून अधिक मतदार नोंदणीकृत झाले. या राजकीय जागृतीचा परिणाम इतका खोलवर झाला की, महापौरपदाच्या प्राथमिक निवडणुकीत मुस्लिम मतदारांच्या मतदानात 60%ची प्रचंड वाढ दिसून आली. अनेक दशकांपासून सुरू असलेल्या या शांत आणि स्थिर राजकीय हक्काच्या लढ्याचे जोहरान ममदानी हे सर्वोत्कृष्ट आणि सर्वात यशस्वी प्रतीक म्हणून उदयास आले आहेत.
मुस्लिम डेमोक्रॅटिक क्लब ऑफ न्यूयॉर्कचे अध्यक्ष समान वाकद सांगतात की, “लोक जोहरान यांच्याकडे एक अद्वितीय उमेदवार म्हणून पाहत आहेत, आणि ते आहेतही. पण या निवडणुकीतील त्यांचे महत्त्व हे 9/11नंतरच्या काळात मुस्लिमांनी केलेल्या अनेक दशकांच्या कार्यावर आधारलेले आहे.”
‘अँटी-ट्रम्प, अँटी-मोदी’: वादग्रस्त भूमिका घेऊनही लोकप्रियतेच्या शिखरावर
जोहरान ममदानी यांच्या प्रचाराचा सर्वात आश्चर्यकारक पैलू म्हणजे त्यांनी आंतरराष्ट्रीय स्तरावर घेतलेल्या जहाल आणि वादग्रस्त भूमिका. साधारणतः अशा भूमिकांमुळे राजकीय नुकसान होते, पण ममदानी यांच्या बाबतीत नेमके उलटे घडले. त्यांनी भारतीय पंतप्रधान नरेंद्र मोदी यांना 2002च्या गुजरात दंगलींच्या संदर्भात “युद्धगुन्हेगार” म्हटले. इस्रायलच्या गाझामधील लष्करी मोहिमेला “नरसंहार” असे संबोधले आणि “जगात अब्जाधीश नावाची गोष्टच असता कामा नये”, असे धाडसी विधान केले.
यामागील विश्लेषणातून एक महत्त्वाचा मुद्दा समोर येतो. ममदानी यांनी मोदी आणि ट्रम्प यांसारख्या शक्तिशाली नेत्यांवर टीका करून हे सिद्ध केले की, ते प्रस्थापित व्यवस्थेला घाबरत नाहीत. त्यांच्या या भूमिकेमुळे मतदारांमध्ये एक विश्वास निर्माण झाला की, जो नेता आंतरराष्ट्रीय स्तरावर इतका निर्भीड आहे, तो स्थानिक पातळीवर भाडेवाढ रोखण्यासाठी, जमीनदारांना आणि कॉर्पोरेट कंपन्यांना आव्हान देण्यासही मागेपुढे पाहणार नाही. त्यांची आंतरराष्ट्रीय भूमिका ही केवळ विधाने नसून, स्थानिक पातळीवर भाडेवाढ रोखणे, मोफत बससेवा, सरकारी किराणा दुकाने आणि सर्वांसाठी बालसंगोपन यांसारख्या क्रांतिकारी धोरणांना मिळणारी विश्वासार्हता आहे. अर्थात, या धोरणांमुळे त्यांना डोनाल्ड ट्रम्प यांच्यासारख्या शक्तिशाली व्यक्तींच्या विरोधालाही सामोरे जावे लागत आहे, ज्यांनी ममदानी यांना ‘कम्युनिस्ट’ म्हटले आहे आणि ते जिंकल्यास शहराचा फेडरल निधी रोखण्याची धमकी दिली आहे.
अस्मितेच्या राजकारणाची नवी व्याख्या: केवळ प्रतीकात्मक नव्हे, तर धोरणात्मक बदल
जोहरान ममदानी अमेरिकेतील दक्षिण आशियाई उमेदवारांसाठी अस्मितेच्या राजकारणाची नवी व्याख्या घडवत आहेत. ते केवळ प्रतीकात्मक प्रतिनिधित्वाच्या पलीकडे जाऊन ठोस धोरणात्मक बदलांवर लक्ष केंद्रित करत आहेत. त्यांची कौटुंबिक पार्श्वभूमी अत्यंत वैविध्यपूर्ण आहे; त्यांचा जन्म युगांडातील कंपाला येथे झाला. त्यांची आई, मीरा नायर, या भारतीय-अमेरिकन चित्रपट निर्मात्या असून त्या पंजाबी हिंदू आहेत, तर त्यांचे वडील, महमूद ममदानी, हे भारतीय वंशाचे युगांडाचे शिक्षणतज्ज्ञ असून ते गुजराती मुस्लिम आहेत.
ममदानी आपली ही गुंतागुंतीची ओळख लपवण्याऐवजी अभिमानाने स्वीकारतात. ते प्रचार व्हिडिओंमध्ये हिंदी बोलतात आणि आपल्या आईकडून मिळालेल्या हिंदू परंपरांबद्दल उघडपणे चर्चा करतात. त्यांचे राजकारण अस्मितेला सार्वत्रिक मानवी मूल्यांशी जोडते. या विचाराला 9/11नंतरच्या काळात घडलेले सामाजिक कार्यकर्ते असद दांडिया यांच्या शब्दांत अचूकपणे मांडता येते. दांडिया म्हणतात, “पुरेशी घरे हा ‘मुस्लिम प्रश्न’ आहे, सार्वजनिक वाहतूक हा ‘मुस्लिम प्रश्न’ आहे आणि सर्वांसाठी बालसंगोपन हा ‘मुस्लिम प्रश्न’ आहे.” यातून ममदानी हेच दाखवून देतात की, ते अस्मितेचा वापर केवळ प्रतीकात्मक आकर्षणासाठी नाही, तर लोकांच्या मूळ समस्यांशी जोडण्यासाठी करतात. यामुळे ते दक्षिण आशियाई डायस्पोरासाठी ‘मॉडेल मायनॉरिटी’च्या पारंपरिक प्रतिमेपलीकडे जाऊन एका पुरोगामी आणि जहाल राजकीय विचारसरणीचे प्रतिनिधित्व करतात.
अनपेक्षित ऐक्य आणि राजकीय ध्रुवीकरण: ममदानींमुळे बदलणारी समीकरणे
जोहरान ममदानी यांची उमेदवारी एकाचवेळी अत्यंत ध्रुवीकरण करणारी आणि आश्चर्यकारकपणे लोकांना एकत्र आणणारी आहे, हा एक मोठा विरोधाभास आहे. इस्रायलबद्दलच्या त्यांच्या कठोर भूमिकेमुळे न्यूयॉर्कमधील ज्यू समुदायात मोठी अस्वस्थता आणि मतभेद निर्माण झाले आहेत. परंतु, या अपेक्षित राजकीय ध्रुवीकरणाला छेद देणारा एक आश्चर्यकारक शैक्षणिक शोध समोर येतो, जो त्यांच्या उमेदवारीच्या अनपेक्षित परिणामावर प्रकाश टाकतो.
उपसाला विद्यापीठाच्या एका अभ्यासात ‘एम्पॉवरमेंट इफेक्ट’ (सक्षमीकरण प्रभाव) ही संकल्पना मांडण्यात आली आहे. या अभ्यासानुसार, मुस्लिमांचे दृश्यमान राजकीय प्रतिनिधित्व पाहिल्यावर केवळ मुस्लिमच नव्हे, तर गैर-मुस्लिम नागरिकांनाही राजकीय व्यवस्था अधिक न्याय्य आणि कायदेशीर वाटू लागते. आश्चर्याची गोष्ट म्हणजे, अभ्यासात असे दिसून आले की, लोकशाहीच्या वैधतेवर होणारा हा सकारात्मक परिणाम रिपब्लिकन पक्षाच्या समर्थकांमध्येही दिसून येतो. यावरून असे सूचित होते की ममदानी यांच्या उपस्थितीमुळे अपेक्षित नकारात्मक प्रतिक्रिया निर्माण होण्याऐवजी, लोकशाहीवरील विश्वास वाढण्यास मदत होऊ शकते. त्यांच्या प्रचाराला मिळणारा आर्थिक पाठिंबाही हेच दर्शवतो. त्यांच्या सुमारे 90% देणगीदारांनी 250 डॉलर्सपेक्षा कमी देणगी दिली आहे, जे त्यांच्या तळागाळातील लोकप्रियतेचे आणि विविध गटांतील व्यापक समर्थनाचे प्रतीक आहे.
भविष्यात न्यूयॉर्कच्या पलीकडे जाणारे परिणाम
जोहरान ममदानी यांचा संभाव्य विजय हा केवळ एका स्थानिक निवडणुकीचा निकाल नाही; तो अमेरिकेच्या शहरी राजकारणातील एका मोठ्या वैचारिक आणि पिढीच्या बदलाचे प्रतीक आहे. हा बदल ‘काहीसा बराक ओबामा, काहीसा डोनाल्ड ट्रम्प’ अशा नव्या राजकीय मार्गाचे संकेत देतो, जो प्रस्थापित चौकटींना आव्हान देतो. न्यूयॉर्क, अमेरिका आणि संपूर्ण जगासाठी या बदलाचे सामाजिक महत्त्व मोठे आहे.
आता प्रश्न हा आहे की: जोहरान ममदानी यांचा विजय हा केवळ न्यूयॉर्कमधील बदल आहे की अमेरिकेच्या राजकारणातील एका नव्या, पुरोगामी आणि बहुसांस्कृतिक अध्यायाची सुरुवात आहे, ज्याचे पडसाद जगभर उमटतील?
