इराण आणि अमेरिका यांच्यातील तणाव आता एका निर्णायक वळणावर पोहोचला आहे. इराणने गेल्या दोन महिन्यांपासून ‘होर्मुझची सामुद्रधुनी’ रोखून धरल्यामुळे जागतिक अर्थव्यवस्थेला मोठा फटका बसला आहे. अमेरिकेचे राष्ट्राध्यक्ष डोनाल्ड ट्रम्प यांनी इराणच्या अण्वस्त्र कार्यक्रमाविरोधात कठोर लष्करी पावले उचलण्याचे संकेत दिले आहेत. “इराणला फक्त बॉम्बची भाषा समजते”, असे वक्तव्य त्यांनी केल्याने जगभरात पुन्हा चिंतेचे ढग पसरले आहेत. दरम्यान, होर्मुझच्या कोंडीमुळे जागतिक विमानसेवा आणि इंधनपुरवठा धोक्यात आली आहे.
इराणच्या अण्वस्त्र कार्यक्रमाबाबत सुरू असलेल्या वाटाघाटी निष्फळ ठरत असल्याबद्दल डोनाल्ड ट्रम्प यांनी तीव्र नाराजी व्यक्त केली आहे. “इराणच्या नेत्यांना केवळ बॉम्बचीच भाषा समजते,” असे म्हणत त्यांनी इराणच्या अण्वस्त्र तळांवर लष्करी कारवाई करण्याचे पर्याय खुले असल्याचे सूचित केले आहे. इराणने मांडलेला नवीन ‘शांतता प्रस्ताव’ अण्वस्त्र कार्यक्रमाच्या मुख्य चिंतेवर उपाय शोधण्यात अपयशी ठरल्याचे व्हाईट हाऊसने म्हटले आहे. इराणने होर्मुझचा मार्ग खुला करण्यास नकार दिल्यास आणि अमेरिकेने लष्करी कारवाईचा मार्ग स्वीकारल्यास, जागतिक ऊर्जा संकट आणि विमान वाहतूक कोलमडण्याची दाट शक्यता निर्माण झाली आहे. या संघर्षाचा सर्वाधिक फटका भारताच्या नागरी विमान वाहतूक क्षेत्राला बसताना दिसत आहे.
होर्मुझची कोंडी आणि जागतिक व्यापारावर संकट
जागतिक तेल आणि वायू वाहतुकीसाठी अत्यंत महत्त्वाचा असलेला ‘होर्मुझचा मार्ग’ इराणने दोन महिन्यांपासून रोखला आहे.
- इराणचा पवित्रा: इराणच्या संरक्षण मंत्रालयाने स्पष्ट केले आहे की, अमेरिका आता दुसऱ्या राष्ट्रांवर आपली धोरणे लादण्याच्या स्थितीत नाही. अमेरिकेने आपल्या बेकायदेशीर मागण्या सोडाव्यात, असे इराणचे प्रवक्ते रेझा तालाई-नीक यांनी म्हटले आहे.
- आर्थिक परिणाम: या कोंडीमुळे कच्च्या तेलाच्या किमतीत सातत्याने वाढ होत आहे. परिणामी, जागतिक बाजारात सोन्याच्या दरात घसरण पाहायला मिळत असून व्यापारी क्षेत्रात अनिश्चितता पसरली आहे.
भारतीय एअरलाईन्सवर संकट: विमानसेवा बंद होण्याची भीती
इराण युद्धामुळे जेट इंधनाच्या (एटीएफ) किमतीत प्रचंड वाढ झाली आहे, ज्याचा सर्वाधिक फटका भारताला बसत आहे.
- विमान कंपन्यांचा इशारा: एअर इंडिया, इंडिगो आणि स्पाइसजेट यांसारख्या मोठ्या कंपन्यांनी इंधन खर्च परवडत नसल्यामुळे विमानसेवा बंद करण्याची भीती व्यक्त केली आहे.
- सरकारकडे मदतीची मागणी: भारतीय विमान कंपन्यांनी केंद्र सरकारकडे तातडीने आर्थिक सवलती आणि मदतीसाठी साकडे घातले आहे. इंधनाचा तुटवडा निर्माण झाल्यास याचा परिणाम आधी आशियावर आणि नंतर युरोप-आफ्रिकेवर होईल, असा इशारा ‘आयएटीए’ने दिला आहे.
इस्रायल-लेबनॉन सीमावाद आणि विस्थापन
एकीकडे इराणशी संघर्ष सुरू असताना, इस्रायलने दक्षिण लेबनॉनमधील डझनभर गावांना रिकामे करण्याचे आदेश दिले आहेत. इस्रायली सैन्य तिथे मोठ्या हल्ल्याच्या तयारीत असल्याचे संकेत मिळत आहेत. विशेष म्हणजे, इस्रायलचे परराष्ट्र मंत्री गिदोन सार यांनी “आमची लेबनॉनमध्ये कोणतीही प्रादेशिक महत्त्वाकांक्षा नाही” असे म्हटले असले तरी, जमिनीवर मात्र विस्थापनाची प्रक्रिया वेगाने सुरू आहे.
लंडनमधील इराणी दूतावासाचा वादग्रस्त उपक्रम
लंडनमधील इराणी दूतावासाने स्थानिक लोकांना ‘हुतात्मा कार्यक्रमात’ सहभागी होण्याचे आवाहन केल्याचे वृत्त समोर आले आहे. यामुळे आंतरराष्ट्रीय स्तरावर खळबळ उडाली असून, पाश्चात्य देशांनी यावर तीव्र आक्षेप घेतला आहे.
