जगप्रसिद्ध जीनोम शास्त्रज्ञ जे. क्रेग वेंटर यांचे नुकतेच निधन झाले. त्यांच्या निधनाने केवळ जागतिक विज्ञान क्षेत्राचीच हानी झाली नाही, तर कोकणच्या आणि पर्यायाने भारताच्या कृषी अर्थव्यवस्थेला ‘डिजिटल’ ताकद देणारा एक आधारवड हरपला आहे. वेंटर यांनी विकसित केलेल्या जीनोम सिक्वेन्सिंग तंत्राचा वापर करूनच भारतीय शास्त्रज्ञांना रत्नागिरीच्या हापूस आंब्याचे ‘जनुकीय रहस्य’ उलगडण्यात यश आले होते, ज्यामुळे आज हापूस जागतिक बाजारपेठेत अधिक सक्षमपणे उभा आहे.
हापूसचा ‘डिजिटल कोड’ आणि वेंटर यांचे तंत्र
हापूस आंब्याचा विशिष्ट स्वाद, त्याचा सुवर्ण रंग आणि जगभरात प्रसिद्ध असलेला त्याचा सुगंध नेमका कोणत्या घटकांमुळे येतो, हे अनेक वर्षे एक कोडे होते. क्रेग वेंटर यांनी शोधलेल्या ‘शॉटगन सिक्वेन्सिंग’ या वेगवान तंत्राचा आधार घेऊन भारतीय कृषी संशोधकांनी हापूसचा संपूर्ण जीनोम मॅप तयार केला.
- गोडव्याचे शास्त्र: या संशोधनामुळे आंब्यातील शर्करेचे प्रमाण नियंत्रित करणाऱ्या जनुकांची ओळख पटली.
- सुगंधाचे रहस्य: हापूसचा नैसर्गिक सुगंध देणाऱ्या ‘व्होलॅटाईल’ घटकांमागील डीएनए कोड शास्त्रज्ञांना वेंटर यांच्या पद्धतीमुळेच समजला.
निर्यातीसाठी ठरले ‘मोठे शस्त्र’
कोकणातील हापूस उत्पादकांसमोर सर्वात मोठे आव्हान हे ‘शेल्फ लाईफ’ म्हणजेच आंबा टिकण्याच्या कालावधीचे होते. लांबच्या प्रवासात आंबा खराब होत असल्याने निर्यातीवर मर्यादा येत असत.
- संशोधनाचा फायदा: वेंटर यांच्या तंत्रज्ञानामुळे आंबा पिकण्याची प्रक्रिया संथ करणाऱ्या जनुकांवर (राईपनिंग जीन्स) लक्ष केंद्रित करणे शक्य झाले.
- परिणाम: यामुळे असा हापूस विकसित करण्याच्या दिशेने पावले पडली, ज्याची चव अस्सल राहील पण तो लांबच्या प्रवासातही खराब होणार नाही. हे तंत्रज्ञान खऱ्या अर्थाने हापूसच्या जागतिक निर्यातीसाठी ‘गेमचेंजर’ ठरले आहे.
कोकणच्या मातीशी जोडलेले ‘विज्ञानाचे नाते’
जरी क्रेग वेंटर यांनी अमेरिकेत बसून मानवी जीनोमवर काम केले असले, तरी त्यांनी दिलेल्या संशोधनाच्या साधनांनी कोकणातील बागायतदारांचे आयुष्य बदलले. डॉ. बाळासाहेब सावंत कोकण कृषी विद्यापीठ आणि इतर भारतीय संस्थांमधील शास्त्रज्ञ आजही वेंटर यांनी आखून दिलेल्या ‘जीनोमिक्स’च्या वाटेवरूनच हापूसच्या गुणवत्तेत सुधारणा करत आहेत. आज हापूस आंबा जेव्हा सातासमुद्रापार न्यूयॉर्क किंवा लंडनच्या बाजारपेठेत पोहोचतो, तेव्हा त्या प्रवासामागे क्रेग वेंटर यांच्या सूक्ष्म विज्ञानाचा मोठा वाटा असतो, हे लक्षात घेतले पाहिजे. हापूसची चव आता केवळ जिभेवर नाही, तर विज्ञानाच्या लॅबमध्ये ‘डिजिटल कोड’च्या स्वरूपात सुरक्षित आहे.
