जागतिक महिला दिन साजरा करताना आपण प्रगतीचे गोडवे गातो, पण समाजाच्या मानसिकतेत खोलवर डोकावले तर भेदभावाचे चित्र आजही विदारक आहे. हा भेदभाव केवळ पुरुषांकडून होतो असे नाही, तर तो आपल्या सामाजिक रचनेचा आणि स्त्रियांच्याच एकमेकींकडे बघण्याच्या दृष्टिकोनाचा भाग बनला आहे.
वैवाहिक स्थितीवरून होणारा दुजाभावः
भारतीय समाजात स्त्रीचे अस्तित्त्व आजही तिच्या वैवाहिक स्थितीशी (Marital Status) जोडले जाते. आजही अनेक सुशिक्षित कुटुंबांमध्ये विधवा महिलांना सण-समारंभात किंवा शुभकार्यात डावलले जाते. त्यांना ‘अमंगल’ समजण्याची हीन मानसिकता आजही कायम आहे. रंगांचा वापर किंवा दागिने घालण्यावरून त्यांना आजही टोमणे ऐकावे लागतात.
एकल आणि घटस्फोटित महिला:
ज्या स्त्रिया स्वतःच्या इच्छेने एकट्या राहतात किंवा घटस्फोट घेतात, त्यांच्याकडे समाज संशयाने पाहतो. त्यांचे चारित्र्यहनन करणे समाजाला सोपे वाटते. त्यांच्या स्वातंत्र्याला ‘स्वैराचार’ ठरवले जाते.
स्त्रीच स्त्रीची शत्रू? (Internalized Patriarchy)-
हा भेदभावाचा सर्वात क्लेशदायक प्रकार आहे. अनेकदा स्त्रियाच पुरुषप्रधान संस्कृतीचे नियम दुसऱ्या स्त्रीवर लादतात.
सासू-सून संघर्ष: घराची सत्ता टिकवण्यासाठी अनेकदा ज्येष्ठ स्त्रिया नवीन आलेल्या सुनेवर तीच बंधने लादतात जी पूर्वी त्यांच्यावर लादली गेली होती.
पेहराव आणि वर्तणुकीवर टीका: ‘तिने कोणते कपडे घातलेत?’, ‘ती किती उशिरा घरी येते?’ किंवा ‘ती मुलांकडे लक्ष देते की नाही?’ अशा चर्चा करणाऱ्यांमध्ये पुरुषांपेक्षा स्त्रियांचीच संख्या अधिक असते. एकमेकींचे पाय ओढण्याची ही वृत्ती प्रगतीला खिळ घालते.
कामाच्या ठिकाणी होणारा भेदभाव (The Glass Ceiling)
मातृत्व आणि करिअर: एखादी महिला गरोदर राहिली किंवा तिला लहान मूल असेल, तर ती कामावर कमी लक्ष देईल असा पूर्वग्रह मालक किंवा सहकाऱ्यांकडून ठेवला जातो. यामुळे अनेकदा पात्र असूनही महिलांना पदोन्नती नाकारली जाते.
वेतन तफावत: आजही समान कामासाठी महिलांना पुरुषांच्या तुलनेत कमी वेतन मिळण्याच्या घटना घडतात.
सावळ्या रंगाचा आणि जातीचा भेदभावः
‘गोरी तीच सुंदर’ हा समज आजही लग्नाच्या बाजारात आणि समाजात घट्ट आहे. सावळ्या रंगाच्या मुलींना बालपणापासूनच न्यूनगंड दिला जातो. उच्चवर्णीय महिला आणि दलित किंवा कष्टकरी महिला यांच्या संघर्षात मोठी तफावत आहे. मागासवर्गीय महिलांना आजही शिक्षण आणि सन्मानासाठी दुहेरी लढा द्यावा लागतो.
निष्कर्षः
जोपर्यंत आपण स्त्रीला केवळ एक ‘व्यक्ती’ म्हणून स्वीकारत नाही, तोपर्यंत हे सोहळे निरर्थक आहेत. खऱ्या बदलाची सुरुवात ही आपल्या घरातून आणि स्वतःपासून व्हायला हवी. जेव्हा एक स्त्री दुसऱ्या स्त्रीच्या निर्णयांचा आदर करेल, तेव्हाच खऱ्या अर्थाने महिला दिन सार्थ होईल.
