२७ एप्रिल! हा दिवस जगभरात ‘जागतिक डिझाईन दिन’ म्हणून साजरा केला जातो. आपल्या आजूबाजूला नजर टाकली, तर सकाळच्या चहाच्या कपापासून ते हातातील स्मार्टफोनपर्यंत आणि बसण्याच्या खुर्चीपासून ते राहत्या घराच्या नकाशापर्यंत प्रत्येक गोष्टीत ‘डिझाईन’ दडलेले आहे. डिझाईन म्हणजे केवळ सौंदर्य नव्हे, तर ते एखाद्या समस्येचे प्रभावी उत्तर असते. या दिवसाची सुरुवात २७ एप्रिल १९९१ रोजी झाली. ‘इंटरनॅशनल कौन्सिल ऑफ डिझाईन’ (आयसीओडी) या संस्थेच्या स्थापनादिनानिमित्त हा दिवस साजरा केला जातो. १९६३मध्ये लंडनमध्ये या संस्थेची स्थापना झाली होती. सुरुवातीला हा दिवस ‘जागतिक ग्राफिक्स दिन’ म्हणून ओळखला जायचा, परंतु २०१२पासून याचे स्वरूप व्यापक करून तो ‘जागतिक डिझाईन दिन’ म्हणून साजरा होऊ लागला.
या दिवसाचे प्रयोजन काय?
जगातील गुंतागुंतीच्या समस्या सोडवण्यासाठी डिझाईनचा वापर करणे, डिझाइनर्सच्या कामाची दखल घेणे आणि लोकांच्या जीवनाचा दर्जा उंचावण्यासाठी ‘डिझाईन थिंकिंग’ किती आवश्यक आहे, याची जाणीव करून देणे हा या दिवसाचा मुख्य उद्देश आहे.
व्यवहारात डिझाईनची उपयुक्तता–
अनेकांना वाटते की डिझाईन म्हणजे फक्त ‘रंगकाम’ किंवा ‘सजावट’. पण प्रत्यक्षात-
- वापरण्यातील सहजता (युझेबलिटी): एखादे मशीन किंवा ॲप वापरताना जर ते क्लिष्ट वाटत असेल, तर त्याचे डिझाईन अपयशी ठरले असे म्हणतात. डिझाईन गोष्टी सोप्या करते. यासाठी सध्या युआय/युएक्स अत्यंत महत्त्वाचे ठरते.
- कार्यक्षमता: कमी जागेत जास्त वस्तू कशा मावतील? कमी इंधनात गाडी जास्त कशी धावेल? हे डिझाईन ठरवते.
- मानसिक परिणाम: हॉस्पिटलमधील भिंतींचे रंग किंवा एखाद्या कार्यालयातील प्रकाशाची व्यवस्था तिथे असणाऱ्या लोकांच्या मानसिकतेवर परिणाम करते.
भारतीय डिझाईन क्षेत्राचा प्रवास: परंपरा ते आधुनिकता
भारताला डिझाईनचा खूप जुना वारसा आहे. हडप्पा-मोहेंजोदारो संस्कृतीतील नगररचना असो किंवा पैठणी-कांजिवरम सारख्या साड्यांची वीण, भारतीय डिझाईन नेहमीच ‘उपयोगिता आणि सौंदर्य’ यांचा संगम राहिले आहे.
शैक्षणिक संस्थांचे योगदान
- नॅशनल इन्स्टिट्यूट ऑफ डिझाईन (एनआयडी), अहमदाबाद: १९६१मध्ये स्थापन झालेली ही संस्था भारतीय डिझाईन क्षेत्राचा कणा मानली जाते. अमेरिकन डिझाइनर चार्ल्स आणि रे इम्स यांच्या ‘इंडिया रिपोर्ट’मधून या संस्थेची संकल्पना पुढे आली. आज इथून बाहेर पडलेले डिझाइनर्स जागतिक स्तरावर भारताचे नाव गाजवत आहेत.
- नॅशनल इन्स्टिट्यूट ऑफ फॅशन टेक्नॉलॉजी (एनआयएफटी): १९८६मध्ये सुरू झालेल्या या संस्थेने भारताच्या वस्त्रोद्योग आणि फॅशन क्षेत्राला जागतिक ओळख मिळवून दिली. भारतीय कारागिरीला आधुनिक तंत्रज्ञानाची जोड देण्यात एनआयएफटी चा मोठा वाटा आहे.
- आयआयटी – आयडीसी– आयआयटी बॉम्बेमधील ‘इंडस्ट्रियल डिझाईन सेंटर’ने तांत्रिक उत्पादनांना मानवी चेहरा देण्याचे काम केले आहे.
स्थिती-स्थित्यंतर: पूर्वी आणि आज
- पूर्वी: डिझाईन ही गोष्ट फक्त कलाकारांपर्यंत मर्यादित मानली जायची. लोक केवळ ‘मजबुती’ बघायचे, ‘डिझाईन’कडे दुर्लक्ष व्हायचे. डिझाईन म्हणजे ‘लक्झरी’ असे समजले जाई.
- आज: आज डिझाईन ही ‘गरज’ बनली आहे. डिजिटल इंडियाच्या युगात युझर इंटरफेस / युझर एक्सपिरियंस (युआय/युएक्स) डिझाईनला सर्वाधिक मागणी आहे. सरकारी योजनांची अंमलबजावणी असो वा स्टार्टअप्सची उत्पादने, ‘ह्युमन सेंट्रिक डिझाईन’ (माणसाला केंद्रस्थानी ठेवून केलेले डिझाईन) ही काळाची गरज बनली आहे.
भारतीय डिझाईन क्षेत्राची ठळक वैशिष्ट्ये
१. जुगाड ते इनोव्हेशन: कमीतकमी संसाधनात जास्तीतजास्त परिणाम मिळवणे, हे भारतीय डिझाईनचे एक वैशिष्ट्य आहे.
२. सांस्कृतिक विविधता: भारतातील प्रत्येक प्रांताची आपली एक वेगळी डिझाईन शैली आहे, जी निसर्ग आणि तिथल्या संस्कृतीशी जोडलेली आहे.
३. शाश्वतता (सस्टेनेबिलिटी): भारतीय डिझाईनमध्ये पुनर्वापर (रिसायकल) आणि नैसर्गिक साधनांचा वापर (उदा. मातीची भांडी, सुती कापड) याला पूर्वापार महत्त्व आहे.
एकूणच, आजचा काळ हा कल्पकतेचा आहे. भारतीय डिझाइनर्स आता केवळ पाश्चात्य जगाचे अनुकरण न करता, आपली संस्कृती आणि आधुनिक तंत्रज्ञान यांचा मेळ घालून नवनवीन प्रयोग करत आहेत. ‘जागतिक डिझाईन दिन’ साजरा करताना, आपण हे लक्षात घेतले पाहिजे की, चांगल्या डिझाईनमध्ये जग बदलण्याची ताकद असते!
(लेखक सिद्धी दीपाली फॅशन टेक्नॉलॉजीस्ट आहेत.)
