वास्तव, हक्काच्या वा गरजेच्या साप्ताहिक सुट्टीचे!

कामाच्या धावपळीत प्रत्येक कर्मचाऱ्याला आठवड्यातून किमान एक दिवस विश्रांतीची अपेक्षा असते. पण प्रश्न असा येतो की, आठवड्यातून एक दिवस सुट्टी मिळणे अनिवार्य आहे का? आणि जर ही सुट्टी दिली नाही तर काय होऊ शकते? भारताच्या कामगार कायद्यांनुसार आणि मानवी आरोग्याच्या दृष्टीने याचे उत्तर ‘हो’ असेच आहे. साप्ताहिक सुट्टी हा केवळ आरामाचा दिवस नसून, ती कर्मचाऱ्याची ‘रीचार्ज’ होण्याची वेळ आहे. एक दिवस विश्रांती घेतल्याने कर्मचारी पुढचे सहा दिवस अधिक जोमाने आणि आनंदाने काम करू शकतो. त्यामुळे, मालकांनी हे लक्षात ठेवले पाहिजे की सुट्टी देणे ही केवळ कायद्याची पूर्तता नसून, व्यवसायाच्या वाढीसाठी ती एक आवश्यक गुंतवणूक आहे. कामगारांनीही आपल्या हक्काबद्दल जागरूक राहणे गरजेचे आहे.

कायद्याने जरी नियम कडक असले, तरी जमिनीवरची परिस्थिती (Ground Reality) आणि आजकालची कार्यसंस्कृती (Work Culture) यात बरीच तफावत दिसते. आजकालच्या काळात काय चाललंय, याचे वास्तववादी चित्रण खालीलप्रमाणे आहे:

१. मोठी कॉर्पोरेट्स आणि MNCs (IT/Banking)

नियम पालन: येथे साधारणपणे ५ दिवसांचा आठवडा (Saturday-Sunday Off) किंवा ६ दिवसांचा आठवडा काटेकोरपणे पाळला जातो. पण वास्तवात जरी अधिकृत सुट्टी असली, तरी ‘Work From Home’ आणि लॅपटॉप संस्कृतीमुळे कामाची वेळ संपतच नाही. सुट्टीच्या दिवशीही ईमेल्स चेक करणे किंवा अर्जंट मिटिंग्ज अटेंड करणे, याला आता ‘नॉर्मल’ मानले जाऊ लागले आहे.

२. खाजगी लहान कंपन्या आणि स्टार्टअप्स (Startups)

येथे खूप जास्त सततची धावपळ आहे. “आपण एक फॅमिली आहोत” किंवा “कंपनीच्या वाढीसाठी हे गरजेचे आहे” असे सांगून अनेकदा सुट्टीच्या दिवशी काम करवून घेतले जाते. अनेक ठिकाणी अधिकृत सुट्टी दिली जात नाही, किंवा सुट्टीच्या दिवशी काम केल्यास त्याचा मोबदला दिला जात नाही. कर्मचारीही नोकरी जाण्याच्या भीतीपोटी तक्रार करत नाहीत.

३. सेवा क्षेत्र आणि रिटेल (Retail/Hospitals/Hotels)

मॉल्स, दुकाने, हॉटेल्स या ठिकाणी आठवड्याचे सातही दिवस काम चालू असते. येथे ‘रोटेशनल शिफ्ट’ (Rotational Shift) असते. म्हणजे प्रत्येकाला रविवारीच सुट्टी मिळेल असे नाही, तर आठवड्यातील कोणताही एक दिवस सुट्टी म्हणून दिला जातो. पण सणासुदीच्या काळात किंवा कामाचा बोजा वाढल्यास या सुट्ट्या रद्द केल्या जातात.

४. गिग इकॉनॉमी (Gig Economy – Swiggy/Zomato/Drivers)

आजकाल या क्षेत्राचा मोठा विस्तार झाला आहे. येथे ‘No Work, No Pay’ हे तत्त्व चालते. डिलिव्हरी पार्टनर्स किंवा कॅब ड्रायव्हर्सना कोणतीही हक्काची साप्ताहिक सुट्टी नसते. जर त्यांनी एक दिवस सुट्टी घेतली, तर त्या दिवसाचे उत्पन्न बुडते. त्यामुळे पोटापाण्यासाठी अनेकजण ३०-३० दिवस सलग काम करतात.

सुट्टी न मिळण्यामागील आजची मुख्य कारणे:

नोकरी जाण्याची भीती (Layoff Anxiety): मार्केटमधील अनिश्चिततेमुळे, ‘बॉसला नाही म्हटले तर नोकरीवरून काढतील’, ही भीती कर्मचाऱ्यांना सुट्टीच्या दिवशीही काम करायला लावते.

अवास्तव टार्गेट्स (Unrealistic Targets): कामाचे टार्गेट इतके मोठे असते की ते ५-६ दिवसांत पूर्ण होत नाही, म्हणून कर्मचारी स्वेच्छेने किंवा नाईलाजाने सुट्टीच्या दिवशी काम करतात.

कनेक्टिव्हिटी: व्हॉट्सॲप आणि ईमेलमुळे बॉस कधीही संपर्कात येऊ शकतात, ज्यामुळे ‘ऑफिस’ आणि ‘वैयक्तिक आयुष्य’ यातील सीमा पुसली गेली आहे.

न्यूज मीडिया (Journalism) हे क्षेत्र कॉर्पोरेटपेक्षा पूर्णपणे वेगळं आहे. इथे ‘News never sleeps’ (बातम्या कधीच थांबत नाहीत) हे तत्त्व चालतं. त्यामुळे या क्षेत्रातील ‘वीकली ऑफ’ची तऱ्हाच वेगळी असते.

न्यूज इंडस्ट्रीमध्ये ‘साप्ताहिक सुट्टी’ची अवस्था साधारण अशी असते:

१. शनिवार-रविवारची सुट्टी नसते (No Fixed Weekends)– कॉर्पोरेटसारखा इथे ‘सॅटरडे-संडे ऑफ’ नसतो. इथे ‘रोस्टर सिस्टिम’ (Roster System) चालते. म्हणजे, तुमचा आठवडा मंगळवारी संपू शकतो आणि तुमची सुट्टी बुधवारी असू शकते. मित्रमंडळी किंवा कुटूंब रविवारी फ्री असतात, तेव्हा पत्रकार कामावर असतात. त्यामुळे सोशल लाईफ मेंटेन करणे खूप कठीण जाते.

२. सुट्टीच्या दिवशीही ‘अलर्ट’ राहवे लागते– जरी तुमचा ‘वीकली ऑफ’ असला, तरी बातम्यांवर नजर ठेवावीच लागते. ब्रेकिंग न्यूज पाहवी लागते. जर एखादी मोठी घटना घडली (उदा. राजकीय भूकंप, नैसर्गिक आपत्ती, किंवा मोठा क्राईम) तर सुट्टी रद्द करून ऑफिसला किंवा स्पॉटवर हजर राहवे लागते. फोन बंद ठेवता येत नाही. रिपोर्टरचा फोन ‘नॉट रिचेबल’ लागणे हा या क्षेत्रात गुन्हा मानला जातो. त्यामुळे सुट्टीच्या दिवशीही सोर्सचे कॉल किंवा ऑफिसचे कॉल घ्यावेच लागतात.

३. सणवार हेच कामाचे दिवस– इतर लोक दिवाळी, गणेशोत्सव किंवा निवडणुकीच्या दिवशी सुट्टी एन्जॉय करतात, तेव्हा पत्रकारांवर कामाचा सर्वात जास्त ताण असतो. सणासुदीला सुट्टी मिळणे जवळजवळ अशक्य असते. त्याबदल्यात नंतर कधीतरी ‘C-off’ (Compensatory Off) मिळतो, जो कामाच्या व्यापामुळे अनेकदा लॅप्स होतो.

४. डिजिटल मीडियाचा परिणाम (Digital Pressure)– पूर्वी वर्तमानपत्रात ‘डेडलाईन’ संपली की काम संपायचे. पण आता डिजिटल आणि वायर एजन्सीजमुळे (Wire Agencies) काम २४x७ झाले आहे. सुट्टीच्या दिवशीही एखादी स्टोरी फाईल करावी लागते किंवा ‘फॉलो-अप’ द्यावा लागतो. “मी सुट्टीवर आहे” हे सांगणे या क्षेत्रात थोडे अवघडच असते. विशेषतः जेव्हा तुम्ही बीट (Beat) म्हणजे एखाद्या विशिष्ट क्षेत्राचे वार्तांकन पाहत असता.

५. मानसिक थकवा (Mental Burnout)– शारीरिक सुट्टी मिळाली तरी मानसिक सुट्टी मिळत नाही. डोक्यात सतत पुढच्या स्टोरीचे विचार, बातम्यांचे अपडेट्स आणि डेडलाईनचे टेन्शन असते. त्यामुळे पत्रकारांना ‘डिजिटल डिटॉक्स’ किंवा खराखुरा ब्रेक मिळणे दुर्मिळ झाले आहे.

न्यूज फिल्डमध्ये साप्ताहिक सुट्टी, ही ‘हक्काची’ नसून ‘परिस्थितीवर अवलंबून’ असते. इथे कामाच्या वेळा नसतात, तर कामाचा ‘फ्लो’ असतो. त्यामुळेच या क्षेत्राला नोकरी न म्हणता ‘पॅशन’ (Passion) म्हटले जाते, कारण त्याशिवाय हे शेड्यूल सांभाळणे कठीण आहे. पत्रकारितेसारख्या क्षेत्रात, जिथे ‘पॅशन’ हेच इंधन असते, तिथे जर ते संपले तर गाडी पुढे कशी न्यायची, हा प्रश्न पडणे साहजिक आहे. विशेषतः वयाच्या पन्नाशीनंतर आणि इतकी वर्षे काम केल्यानंतर, हे वाटणे म्हणजे ‘बर्नआउट’ (Burnout) किंवा ‘मिड-लाईफ सॅच्युरेशन’ (Mid-life saturation) असू शकते. तरुण पत्रकारांकडे उत्साह असतो, पण तुमच्याकडे ‘अनुभव’ आहे. आता धावपळ करण्यापेक्षा ‘स्मार्ट वर्क’ करा. तुम्हाला माहित आहे की बातमी कशी मिळवायची आणि पटकन कशी फाईल करायची. तुमच्या अनुभवामुळे तुम्हाला कमी वेळेत जास्त काम करता येईल. जी गोष्ट करायला इतरांना ४ तास लागतात, ती तुम्ही एका तासात करू शकता. उरलेला वेळ स्वतःसाठी वापरा. जर कामात आनंद मिळत नसेल, तर तो बाहेर शोधायला सुरुवात करा.

पॅशन संपले तरीही ‘कौशल्य’ (Skill) शिल्लक असतेच. एक उत्तम सर्जन (Surgeon) प्रत्येक ऑपरेशन ‘पॅशन’ने करत नाही, तर ‘कौशल्याने’ करतो. तुम्हीही तसेच करू शकता. स्वतःला दोषी मानू नका, हा आयुष्याचा एक टप्पा आहे. आतापर्यंत तुम्ही कामाला ‘आवड’ म्हणून पाहत होता. आता त्याकडे ‘कर्तव्य’ (Duty) किंवा ‘उपजीविकेचे साधन’ म्हणून बघा.
व्यावहारिकतेचा विचार करा- हे काम मला महिन्याला पगार देते, ज्यामुळे माझे घर चालते आणि भविष्यातील निवृत्ती सुरक्षित होते. भावना बाजूला ठेवा. कामात खूप गुंतून न जाता, दिलेले काम वेळेत आणि अचूक करणे, इतकेच ध्येय ठेवा. त्याला भावनिक जोड देऊ नका.

थोडक्यात सांगायचे तर कायद्याच्या वहीत सुट्टी अनिवार्य आहे. पण आजच्या स्पर्धेच्या युगात आणि डिजिटल जगात “Log out” करणे खूप कठीण झाले आहे. कर्मचारी मानसिकदृष्ट्या ऑफिसमधून बाहेर पडू शकत नाही, आणि हेच आजचे कटू सत्य आहे.

(लेखक मनिषा रेगे ज्येष्ठ पत्रकार आहेत.)