गेल्या बुधवारी सुप्रसिद्ध नेत्रशल्यविशारद डॉ. तात्याराव लहाने यांच्या, मोबाइलच्या वापरामुळे डोळे कितपत खराब होतात, यावरील भाष्य आम्ही प्रसिद्ध केले होते. शब्दमर्यादेमुळे त्यावेळी संपूर्ण लेख वाचकांपर्यंत पोहोचू शकला नव्हता. वाचा या लेखाचा उर्वरीत भाग…
डिजिटल डिटॉक्स म्हणजे काय?
काही काळासाठी मोबाइल, सोशल मीडिया आणि इतर डिजिटल साधनांचा वापर जाणीवपूर्वक कमी करणे किंवा मर्यादित करणे याला डिजिटल डिटॉक्स म्हणतात.
डिजिटल डिटॉक्स कसा करावा?
१. दररोज काही वेळ “नो स्क्रीन टाइम” ठरवा.
२. जेवताना मोबाइल दूर ठेवा.
३. झोपण्याच्या किमान एक तास आधी स्क्रीन बंद करा.
४. कुटुंबीय आणि मित्रांशी प्रत्यक्ष संवाद वाढवा.
५. चालणे, व्यायाम आणि निसर्गात वेळ घालवा.
६. सुट्टीच्या दिवशी काही तास मोबाइलमुक्त राहा.
७. अनावश्यक अॅप्स हटवा.
डिजिटल डिटॉक्समुळे ताण कमी होतो. झोप सुधारते. एकाग्रता वाढते आणि मानसिक आरोग्य अधिक चांगले राहते.
सहा वर्षांखालील मुलांमध्ये मोबाइलचे दुष्परिणामः
लहान मुलांचा मेंदू वेगाने विकसित होत असतो. या काळात अति स्क्रीन वापरामुळे काही समस्या उद्भवू शकतात.
भाषाविकासावर परिणामः मुलांचा भाषाविकास संवादातून होतो. स्क्रीन हा एकतर्फी अनुभव असल्याने बोलण्याची आणि संवाद साधण्याची क्षमता प्रभावित होऊ शकते.
लक्ष केंद्रित करण्याची क्षमता कमी होणेः अधिक स्क्रीन टाइममुळे एकाग्रता आणि शिकण्याची क्षमता कमी होऊ शकते.
झोपेच्या समस्याः विशेषतः संध्याकाळी मोबाइल वापरल्यास मुलांच्या झोपेवर परिणाम होऊ शकतो.
शारीरिक हालचाली कमी होणेः मैदानी खेळ कमी झाल्याने लठ्ठपणाचा धोका वाढू शकतो.
डोळ्यांवरील परिणामः डोळ्यांचा थकवा, कोरडेपणा आणि जवळचा नंबर (मायोपिया) वाढण्याचा धोका संभवतो.
सामाजिक विकासावर परिणामः अति स्क्रीन वापरामुळे भावनिक आणि सामाजिक विकासावर विपरीत परिणाम होऊ शकतो.
मुलांसाठी स्क्रीनविषयक मार्गदर्शक सूचनाः
● दोन वर्षांखालील मुलांना शक्यतो स्क्रीनपासून दूर ठेवा.
● दोन ते पाच वर्षे वयोगटात स्क्रीनचा वापर अत्यंत मर्यादित असावा.
● मुलांना दररोज मैदानी खेळासाठी प्रोत्साहन द्या.
● जेवताना किंवा झोपण्यापूर्वी स्क्रीन वापरू देऊ नका.
● पालकांनी स्वतः संतुलित डिजिटल वर्तनाचे उदाहरण घालून द्यावे.
ब्लू लाईट खरोखर धोकादायक आहे का?
मोबाइल स्क्रीनमधून निघणाऱ्या ब्लू लाईटबाबत अनेक चर्चा होतात. सध्याच्या वैज्ञानिक पुराव्यानुसार सामान्य मोबाइल वापरातून मिळणारी ब्लू लाईट रेटिनाला कायमस्वरूपी इजा पोहोचवते, असे सिद्ध झालेले नाही. मात्र रात्रीच्या वेळी जास्त प्रमाणातील ब्लू लाईट झोपेच्या चक्रात व्यत्यय आणू शकते. त्यामुळे रात्री “नाईट मोड” किंवा “ब्लू लाईट फिल्टर” वापरणे आणि मोबाइलचा वापर कमी करणे उपयुक्त ठरू शकते.
मोबाइल सुरक्षितपणे कसा वापरावा?
२०-२०-२० नियमः दर २० मिनिटांनी २० सेकंदांसाठी सुमारे २० फूट अंतरावरील वस्तूकडे पाहा. यामुळे डोळ्यांच्या स्नायूंना विश्रांती मिळते.
वारंवार पापण्या मिटाः मोबाइल वापरताना जाणीवपूर्वक पापण्या मिटण्याची सवय लावा.
योग्य अंतर ठेवाः मोबाइल डोळ्यांपासून साधारण ३५ ते ४० सेंटीमीटर अंतरावर ठेवा.
अक्षरे मोठी ठेवाः लहान अक्षरे वाचण्याऐवजी फॉन्टचा आकार वाढवा.
पुरेसा प्रकाश ठेवाः पूर्ण अंधारात मोबाइल वापरणे टाळा.
सलग वापर टाळाः मधूनमधून छोटे ब्रेक घ्या.
झोपण्यापूर्वी मोबाइल कमी वापराः किमान एक तास आधी मोबाइल बाजूला ठेवा.
मुलांसाठी नियम ठरवाः स्क्रीन टाइमची मर्यादा ठेवा आणि मैदानी खेळांना प्रोत्साहन द्या.
नेत्रतज्ज्ञांचा सल्ला कधी घ्यावा?
खालील तक्रारी सतत होत असतील तर नेत्रतज्ज्ञांचा सल्ला घ्यावा-
● सतत डोकेदुखी
● धूसर दिसणे
● डोळ्यांची जळजळ
● लालसरपणा
● कोरडेपणा
● वाचनात अडचण
● मुलांची दृष्टी कमी होणे
अनेक वेळा समस्या केवळ स्क्रीनमुळे नसून चष्म्याचा नंबर, ड्राय आय किंवा इतर नेत्रविकारांमुळेही असू शकते.
निष्कर्षः
मोबाइल फोन ही आधुनिक जीवनाची गरज आहे. त्याचा पूर्ण त्याग करणे ना शक्य आहे ना आवश्यक. समस्या मोबाइलमध्ये नसून त्याच्या अयोग्य आणि अतिवापरात आहे. रील्स आणि सोशल मीडियाचा अतिरेक मानसिक आरोग्य, झोप, एकाग्रता आणि मुलांच्या विकासावर परिणाम करू शकतो. परंतु संतुलित वापर, योग्य विश्रांती, डिजिटल डिटॉक्स, योग्य अंतर, पुरेसा प्रकाश आणि नियंत्रित स्क्रीन टाइम यामुळे आपण तंत्रज्ञानाचा लाभ सुरक्षितपणे घेऊ शकतो. तंत्रज्ञान हे जीवन अधिक समृद्ध करण्यासाठी आहे. त्याचा विवेकपूर्ण वापर केला तर मोबाइल आपल्या डोळ्यांचा आणि आरोग्याचा शत्रू नसून एक उपयुक्त सहकारी ठरू शकतो. (समाप्त)
(लेखक पद्मश्री प्रा. डॉ. तात्याराव तथा टी. पी. लहाने सुप्रसिद्ध ज्येष्ठ नेत्रशल्यविशारद आहेत. ते मुंबईतल्या जे. जे. रूग्णालयाचे माजी अधिष्ठाता तसेच महाराष्ट्र शासनाच्या वैद्यकीय शिक्षण आणि संशोधन विभागाचे निवृत्त संचालक तसेच मुंबईतल्या रघुनाथ नेत्रालयाचे प्रमुख आहेत. संपर्क- रघुनाथ नेत्रालयः 2235096844, 8104732400)
