शेकडो वर्षांपासून आपल्या संस्कृतीत आणि आरोग्यामध्ये मधाला ‘अमृत’ मानले गेले आहे. आयुर्वेद आणि आधुनिक विज्ञान दोन्ही मधाला नैसर्गिक ऊर्जास्रोत, रोगप्रतिकारशक्ती वाढवणारे आणि पचनसंस्थेला बळकट करणारे मानतात. पण, तुमच्या स्वयंपाकघरात असलेली मधाची बाटली खरोखरच अमृत आहे की भेसळीचे विष? अनेकजण पाण्याने, आगीने किंवा कागदावर मध टाकून त्याची शुद्धता तपासतात. पण या चाचण्या खरोखरच आता पूर्वीसारख्या विश्वासार्ह राहिल्या आहेत का? आम्ही तुम्हाला मधाच्या शुद्धतेबद्दलचे धक्कादायक सत्य सांगणार आहोत आणि घरगुती चाचण्यांच्या पलीकडे जाऊन खरे मध कसे ओळखावे तेही सांगणार आहोत.
धक्कादायक वास्तव: मधातील भेसळ अतिशय गंभीर
मधातील भेसळीची समस्या किरकोळ नाही. सेंटर फॉर सायन्स अँड एन्व्हायर्नमेंट (CSE)ने केलेल्या एका अभ्यासात एक धक्कादायक वास्तव समोर आले आहे. या अभ्यासात, भारतातील मोठ्या ब्रँड्सच्या 22 नमुन्यांपैकी 17 नमुने (म्हणजेच 77%) अत्याधुनिक प्रयोगशाळेतील चाचण्यांमध्ये भेसळयुक्त आढळले. मधाची वाढती मागणी पूर्ण करण्यासाठी आणि नफा वाढवण्यासाठी अनेक कंपन्या स्वस्त साखर सिरप जसे की कॉर्न सिरप, राइस सिरप आणि हाय-फ्रक्टोज कॉर्न सिरप (HFCS) मधात मिसळतात. CSE च्या अहवालानुसार, हे भेसळयुक्त सिरप अनेकदा चीनमधून आयात केले जातात आणि ते अशाप्रकारे बनवलेले असतात की ते भारतातील मूलभूत शुद्धता चाचण्या सहज पास करू शकतात. याचा अर्थ असा की, भेसळखोर केवळ मधच नाही, तर शुद्धतेच्या चाचण्यांनाही जाणीवपूर्वक फसवण्यासाठी काम करत आहेत. त्यामुळे आपली फसवणूक होण्याची शक्यता दुप्पट होते.
आरोग्यावर गंभीर परिणाम: भेसळयुक्त मध म्हणजे ‘स्लो पॉयझन’
भेसळयुक्त मध केवळ तुमच्या पैशाचे नुकसान करत नाही, तर तुमच्या आरोग्यासाठी ‘हळूवार विष’ (स्लो पॉयझन) म्हणून काम करतो. याच्या सेवनाने होणारे दुष्परिणाम पुढीलप्रमाणे आहेत:
वजन वाढणे: शुद्ध मध वजन नियंत्रणात ठेवण्यास मदत करतो, पण भेसळयुक्त मधात हाय-फ्रक्टोज कॉर्न सिरप (HFCS) असल्यामुळे शरीरात चरबी जमा होते आणि लठ्ठपणा वाढतो.
रक्तातील साखर वाढणे: मधुमेही रुग्णांसाठी नकली मध अत्यंत धोकादायक आहे, कारण यामुळे रक्तातील साखरेची पातळी अचानक वाढू शकते.
यकृत आणि किडनीचे नुकसानः भेसळयुक्त मधात वापरले जाणारे केमिकल्स आणि सिरप दीर्घकाळ सेवन केल्यास यकृत (liver) आणि किडनी (kidney) यांसारख्या महत्त्वाच्या अवयवांना नुकसान पोहोचवू शकतात.
पोषक तत्त्वांचा अभाव: खऱ्या मधात नैसर्गिक एन्झाइम्स, जीवनसत्त्वे आणि अँटीऑक्सिडंट्स असतात. याउलट, नकली मध म्हणजे फक्त साखरेचा गोडवा; त्यात कोणतेही पोषक तत्त्व नसते.
विषारीपणाचा धोका: काही सिरप, जसे की ब्राऊन राइस सिरपमध्ये आर्सेनिक (arsenic) असू शकते, ज्याचा संबंध कर्करोगाशी जोडला जातो.
सर्वात मोठा गैरसमज: आपल्यापैकी बरेच जण घरी मधाची शुद्धता तपासण्यासाठी पारंपरिक पद्धती वापरतात. पण आधुनिक भेसळीसमोर या चाचण्या पूर्णपणे अयशस्वी ठरल्या आहेत. चला पाहूया कसे:
पाण्याची चाचणी:
काय मानले जाते: शुद्ध मध पाण्याच्या ग्लासमध्ये तळाशी जाऊन बसते आणि विरघळत नाही.
वास्तव काय?: आजकाल भेसळीसाठी वापरले जाणारे इन्व्हर्टेड शुगर आणि राइस सिरप हेदेखील जाड आणि दाट असतात. त्यामुळे तेसुद्धा पाण्यात तळाशी बसतात, ज्यामुळे ही चाचणी फसवी ठरते.
आगीची चाचणी:
काय मानले जाते: मधात बुडवलेली कापसाची वात पेटवली असता ती जळते.
वास्तव काय?: शुद्ध मधात पाण्याचे प्रमाण कमी असल्याने तो जळतो. पण, कमी आर्द्रता असलेले साखर सिरपसुद्धा ही चाचणी सहज पास करतात. उलट, काही नैसर्गिकरित्या जास्त आर्द्रता असलेले शुद्ध मध या चाचणीत अयशस्वी ठरू शकतात.
पेपर चाचणी:
काय मानले जाते: शुद्ध मध कागदावर शोषले जात नाही किंवा पसरत नाही.
वास्तव काय?: जाडसर साखरेचे सिरपसुद्धा कागदावर सहज पसरत नाहीत. त्यामुळे या चाचणीतून भेसळ ओळखणे अशक्य आहे.
अंगठ्याची चाचणी:
काय मानले जाते: शुद्ध मध अंगठ्यावर स्थिर राहते आणि ओघळत नाही.
वास्तव काय?: ही चाचणी केवळ मधाची जाडी (consistency) तपासते. जाड साखरेचे सिरपसुद्धा अंगठ्यावर स्थिर राहतात, त्यामुळे ही पद्धत विश्वासार्ह नाही.
एक गोष्ट लक्षात ठेवा: जर मध असली आहे की नकली, हे पाणी, आग किंवा कागदाने ठरवता आले असते, तर आज भेसळीचा हा अब्जावधी रुपयांचा आंतरराष्ट्रीय घोटाळा कधीच उभा राहिला नसता.
घरगुती चाचण्या मधाच्या केवळ बाह्य गुणधर्मांवर (जाडी, आर्द्रता) अवलंबून असतात, जे सहजपणे बनावट तयार करता येतात. याउलट, वैज्ञानिक पद्धती मधाच्या रासायनिक रचनेच्या (chemical composition) मुळाशी जातात, जिथे खरी शुद्धता लपलेली असते.
मधाची शुद्धता ओळखण्याच्या वैज्ञानिक पद्धतीः मधाची खरी शुद्धता केवळ प्रयोगशाळेतच (lab) तपासली जाऊ शकते. आधुनिक भेसळ ओळखण्यासाठी वैज्ञानिक पद्धती वापरल्या जातात.
FSSAI मानके: भारतीय अन्नसुरक्षा आणि मानके प्राधिकरण (FSSAI)ने मधाच्या शुद्धतेसाठी काही मानके निश्चित केली आहेत. यातील काही प्रमुख चाचण्या पुढीलप्रमाणे:
चाचणी पॅरामीटर: FSSAI मर्यादा – महत्त्व
1. C4 साखर (C4 Sugar): उपस्थित नसावी – मका किंवा उसाच्या साखरेची भेसळ ओळखते.
2. हायड्रॉक्सीमिथाइलफरफ्युरल (HMF): < 80 mg/kg पेक्षा कमी असावी. यामुळे मधाची गुणवत्ता कळते. HMF जास्त म्हणजे मध तापवल्यामुळे किंवा जुना झाल्यामुळे त्यातील नैसर्गिक पोषक तत्त्वे आणि एन्झाइम्स नष्ट झाली आहेत.
3. परागकण गणना (Pollen Count): उपस्थित असावेत – हे मधाच्या नैसर्गिक स्रोताचा पुरावा आहे. परागकण नसणे म्हणजे मध ‘अल्ट्रा-फिल्टर’ केलेला असू शकतो, ज्यामुळे भेसळ लपवणे सोपे जाते.
4. प्रोलीन (Proline): > 180 mg/kg पेक्षा कमी असावे. – यामुळे मधाचा नैसर्गिक स्रोत असल्याची खात्री होते.
आंतरराष्ट्रीय चाचण्या: CSE च्या अभ्यासात प्रगत चाचण्या वापरल्या गेल्या, ज्यांना शुद्धतेचा ‘गोल्ड स्टँडर्ड’ मानले जाते.
NMR (न्यूक्लियर मॅग्नेटिक रेझोनन्स): ही सर्वात प्रगत चाचणी आहे. ती मधाचे संपूर्ण रासायनिक प्रोफाइल (chemical profile) तयार करते, ज्यामुळे ज्ञात आणि अज्ञात दोन्ही प्रकारचे भेसळयुक्त पदार्थ ओळखता येतात. इतकेच नाही, तर मध कोणत्या फुलांपासून आणि कोणत्या भौगोलिक प्रदेशातून आला आहे, हेदेखील या चाचणीतून कळते. CSE च्या अहवालात याच चाचणीने अनेक मोठ्या भारतीय ब्रँड्सची भेसळ उघड केली आहे. सोप्या भाषेत सांगायचे झाल्यास, NMR ही मधाची ‘रासायनिक फिंगरप्रिंट’ घेते, जी कोणत्याही दोन शुद्ध मधांसाठी सारखी नसते आणि भेसळ झाल्यास लगेच ओळखते.
LC-HRMS / IRMS: या इतर अत्यंत संवेदनशील चाचण्या आहेत ज्या राइस सिरपसारख्या विशिष्ट सिरपच्या रासायनिक मार्करचा शोध घेऊ शकतात.
एक चोखंदळ ग्राहक म्हणून तुम्ही काय करावे?
आता प्रश्न येतो की, एक सामान्य ग्राहक म्हणून तुम्ही काय करू शकता? पुढील काही गोष्टी लक्षात ठेवा:
घरगुती चाचण्या टाळा: या चाचण्या जुन्या झाल्या आहेत आणि आधुनिक भेसळ ओळखू शकत नाहीत, हे लक्षात ठेवा.
लॅब रिपोर्ट तपासा: CSE च्या अभ्यासात हेच सिद्ध झाले की, केवळ NMR सारख्या अत्याधुनिक चाचण्याच आधुनिक भेसळ ओळखू शकतात. त्यामुळे, अशा ब्रँड्सना प्राधान्य द्या जे त्यांच्या वेबसाइटवर पारदर्शकपणे NMR रिपोर्ट प्रकाशित करतात.
FSSAI मार्क तपासा: मधाच्या पॅकेटवर FSSAI मार्क असल्याची खात्री करा.
किंमत पाहा: खूप स्वस्त मिळणारा मध भेसळयुक्त असण्याची शक्यता जास्त असते, कारण शुद्ध मधमाशीपालनाचा खर्च जास्त असतो.
स्थानिक आणि प्रमाणित उत्पादकांकडून खरेदी करा: शक्य असल्यास, तुमच्या ओळखीच्या किंवा प्रमाणित स्थानिक मध उत्पादकांकडून थेट मध खरेदी करणे हा एक चांगला आणि विश्वासार्ह पर्याय आहे.
जागरूक राहणे ही काळाची गरज
मधातील भेसळ ही एक गंभीर आरोग्य समस्या आहे आणि याविरुद्ध जागरूक राहणे ही काळाची गरज आहे. साध्या-सोप्या घरगुती चाचण्या आधुनिक भेसळखोरांपुढे कुचकामी ठरल्या आहेत. केवळ वैज्ञानिक चाचण्याच खऱ्या आणि खोट्या मधातील फरक ओळखू शकतात. पुढच्या वेळी तुम्ही मधाची बाटली उचलाल, तेव्हा स्वतःला विचारा: तुम्ही चवीसाठी पैसे देत आहात की आरोग्यासाठी?
