आपल्याला थोडं जरी डोकं दुखलं, अंगदुखी जाणवली किंवा ताप आला की आपण लगेच घरच्या कपाटातील किंवा जवळच्या मेडिकल स्टोअरमधून एखादी ‘पेनकिलर’ घेतो. ही औषधं तात्पुरता आराम देत असली तरी, त्यांचा अतिवापर किंवा चुकीच्या पद्धतीचे सेवन जीवघेणे ठरू शकते. एका नवीन जागतिक संशोधनानुसार, जगात सर्वाधिक वापरली जाणारी काही वेदनाशामक औषधे ‘ड्रग पॉयझनिंग’ म्हणजेच औषध विषबाधेचा धोका वाढवत असल्याचे समोर आले आहे.
अनेक आंतरराष्ट्रीय आरोग्य नियतकालिकांमध्ये प्रसिद्ध झालेल्या अभ्यासानुसार, पॅरासिटामॉल आणि विशेषतः ‘मॉडिफाईड-रिलीज’ प्रकारच्या वेदनाशामक गोळ्यांमुळे विषबाधेच्या घटनांमध्ये वाढ झाली आहे.
- हळूहळू परिणाम करणाऱ्या गोळ्या: या गोळ्या शरीरात हळूहळू विरघळतात. जर एखाद्याने चुकून याचा जादा डोस घेतला, तर शरीरातील विषारी घटकांचे प्रमाण ओळखणे डॉक्टरांना कठीण जाते, ज्यामुळे उपचार करण्यास उशीर होऊ शकतो.
- यकृतावर (लिव्हर) गंभीर परिणाम: पेनकिलर्सचा अतिवापर थेट यकृतावर हल्ला करतो. संशोधनात असे दिसून आले आहे की, तीव्र वेदना कमी करण्यासाठी लोक अनेकदा डोसची मर्यादा ओलांडतात, जे ‘लिव्हर फेल्युअर’चे मुख्य कारण ठरत आहे.
‘ड्रग पॉयझनिंग’ म्हणजे नक्की काय?
जेव्हा आपण एखाद्या औषधाचे सेवन शरीराच्या क्षमतेपेक्षा जास्त करतो किंवा दोन विसंगत औषधे एकत्र घेतो, तेव्हा शरीरात रासायनिक प्रक्रिया बिघडते. यालाच ‘ड्रग पॉयझनिंग’ म्हणतात.
- लक्षणे: उलट्या होणे, पोटात तीव्र वेदना, चक्कर येणे, धाप लागणे किंवा त्वचा पिवळी पडणे (कावीळसदृश लक्षणे).
तज्ज्ञांचा इशारा: आपण कुठे चुकतो?
आरोग्य तज्ज्ञांच्या मते, लोक अनेकदा खालील चुका करतात –
- स्व-औषधोपचार (सेल्फ-मेडिकेशन): डॉक्टरांना न विचारता स्वतःच्या मनाने गोळ्या घेणे.
- कॉम्बिनेशन ड्रग्ज: तापासाठी एक गोळी आणि अंगदुखीसाठी दुसरी गोळी घेणे, ज्यामध्ये दोन्हीकडे ‘पॅरासिटामॉल’ असू शकते. यामुळे शरीरातील औषधाचे प्रमाण दुप्पट होते.
- रिकाम्या पोटी औषध घेणे: काही पेनकिलर्स रिकाम्या पोटी घेतल्यास पोटाच्या आतील थराला (स्टमक लायनिंग) जखमा करू शकतात.
स्वतःचा बचाव कसा करावा?(सेफ्टी टिप्स)
जागतिक आरोग्य संघटनेच्या मार्गदर्शक तत्त्वांनुसार आणि औषध अभ्यासकांच्या मते, खालील गोष्टींचे पालन करणे आवश्यक आहे:
- डोसचे पालन करा: दिवसातून किती गोळ्या घ्याव्यात, याची मर्यादा कधीही ओलांडू नका. सामान्यतः प्रौढ व्यक्तीसाठी २४ तासांत ४ ग्रॅमपेक्षा जास्त पॅरासिटामॉल घातक ठरू शकते.
- लेबल नीट वाचा: औषधाच्या पाकीटावर ‘मॉडिफाईड रिलीज’ किंवा ‘एक्स्टेंडेड रिलीज’ असे लिहिले असल्यास अधिक खबरदारी घ्या.
- पाण्याचे भरपूर सेवन: औषध घेताना पुरेसे पाणी प्यावे, जेणेकरून किडनीवर ताण येणार नाही.
- तज्ज्ञांचा सल्ला: औषध घेण्यापूर्वी फार्मसिस्ट किंवा डॉक्टरांना तुमच्या इतर आजारांबद्दल (उदा. किडनी किंवा लिव्हरचा त्रास) नक्की सांगा.
थोडक्यात सांगायचे तर, पेनकिलर हे वेदनेवरचे ‘अमृत’ असले तरी, त्याचे चुकीचे प्रमाण ‘विष’ बनू शकते. “कमी वेदना आहे म्हणून लगेच गोळी” ही सवय बदलून नैसर्गिक उपचार किंवा डॉक्टरांच्या सल्ल्याला प्राधान्य देणे, हेच आरोग्यासाठी हिताचे ठरेल.
Disclaimer: ही माहिती सामान्य जागरूकतेसाठी आहे. कोणतेही औषध घेण्यापूर्वी नोंदणीकृत वैद्यकीय व्यावसायिकाचा सल्ला आवर्जून घ्या.
(लेखक विक्रांत पाटील ज्येष्ठ पत्रकार आणि आरोग्यविषयक अभ्यासक आहेत.)
