भविष्यात येणाऱ्या कोणत्याही मोठ्या साथीच्या आजाराला (पॅन्डेमिक) रोखण्यासाठी शास्त्रज्ञांना मोठे यश मिळाले आहे. ब्रिटनमधील केंब्रिज विद्यापीठाच्या संशोधकांनी कृत्रिम बुद्धिमत्ता (एआय) तंत्रज्ञानाचा वापर करून जगातील पहिली ‘युनिव्हर्सल’ (सार्वत्रिक) लस तयार केली आहे. विशेष म्हणजे, या लसीचा मुख्य घटक पूर्णपणे एआयद्वारे डिझाइन करण्यात आला आहे. याच्या मानवी चाचण्या (ह्यूमन ट्रायल्स)देखील यशस्वीरीत्या सुरू झाल्या आहेत.
सध्या बाजारात उपलब्ध असलेल्या कोरोना किंवा फ्लूच्या लसी, या विषाणूच्या (व्हायरस) सध्याच्या स्वरूपाचा अभ्यास करून बनवल्या जातात. परंतु, विषाणू स्वतःमध्ये सतत बदल करत राहतात, ज्याला विज्ञानाच्या भाषेत ‘म्युटेशन’ म्हणतात. विषाणूने रूप बदलले की, जुनी लस निकामी ठरते आणि शास्त्रज्ञांना पुन्हा नवीन लस बनवावी लागते. कोरोना काळात आपण हेच पाहिले. केंब्रिज विद्यापीठाचे प्राध्यापक जोनाथन हेनी यांच्या मते, “आतापर्यंत लस निर्मितीमध्ये आपण नेहमी विषाणूच्या मागे धावत होतो. पण या नवीन तंत्रज्ञानामुळे आपण विषाणूच्या दोन पावले पुढे राहू शकणार आहोत.”
एआयची कमाल लस कशी काम करते?
शास्त्रज्ञांनी या नवीन तंत्रज्ञानासाठी एका अनोख्या पद्धतीचा वापर केला-
१. माहितीचा अभ्यास: संशोधकांनी निसर्गात, प्राण्यांमध्ये आणि मानवामध्ये आढळणाऱ्या सर्व प्रकारच्या कोरोना विषाणूंचे जेनेटिक कोड्स (अनुवांशिक माहिती) गोळा केले.
२. एआयचे विश्लेषण: ही संपूर्ण माहिती कृत्रिम बुद्धिमत्तेला (एआय) देण्यात आली. एआयने या सर्व विषाणूंच्या रचनेचा सखोल अभ्यास केला.
३. सुपर-अँटीजनची निर्मिती: एआयने या सर्व विषाणूंमधील असा एक सामायिक आणि महत्त्वाचा भाग शोधून काढला जो विषाणू कितीही बदलला तरी बदलत नाही. त्याआधारे एआयने एक ‘सुपर-अँटीजन’ तयार केला.
अँटीजन म्हणजे काय?
अँटीजन हा लसीचा असा मुख्य भाग असतो, ज्यामुळे आपल्या शरीरातील रोगप्रतिकारक शक्ती (इम्यून सिस्टीम) शत्रूला ओळखायला आणि त्याच्याशी लढायला शिकते. हा सुपर-अँटीजन शरीरात गेल्यावर आपली रोगप्रतिकारक यंत्रणा अशाप्रकारे तयार होते की, कोरोना फॅमिलीतील कोणताही विषाणू (भले तो भविष्यात बदललेला असो किंवा प्राण्यांमधून माणसात आलेला असो) शरीरावर हल्ला करू शकत नाही.
मानवी चाचण्यांचे निष्कर्ष
प्रसिद्ध ‘जर्नल ऑफ इन्फेक्शन’ या वैद्यकीय मासिकात प्रसिद्ध झालेल्या माहितीनुसार-
- सुरक्षितता चाचणी (पहिली पायरी): ही लस पूर्णपणे सुरक्षित आहे का, हे तपासण्यासाठी पहिल्या टप्प्यात ३९ लोकांवर याची चाचणी घेण्यात आली. ही लस मानवी शरीरासाठी पूर्णपणे सुरक्षित असल्याचे सिद्ध झाले आहे.
- दुसरा टप्पा: आता ही लस रोगप्रतिकारकशक्ती किती मजबूत करते हे पाहण्यासाठी सुमारे २०० लोकांवर पुढील चाचणी घेतली जात आहे. सुरुवातीचे परिणाम ‘मर्यादित पण अत्यंत आशादायक’ आहेत.
भविष्यात काय फायदा होणार?
केंब्रिजची ही टीम केवळ कोरोनावरच थांबलेली नाही, तर ते याच एआय तंत्रज्ञानाचा वापर करून पुढील आजारांवरही ‘युनिव्हर्सल लस’ बनवत आहेत-
- फ्लू: दरवर्षी हिवाळ्यात येणाऱ्या फ्लूसाठी दरवर्षी नवीन लस घ्यावी लागते. एआयच्या मदतीने अशी लस बनवली जात आहे जी एकदा घेतली की सर्व प्रकारच्या फ्लूपासून कायमचा बचाव करेल.
- बर्ड फ्लू (एच ५-एन १): सध्या पक्षांमध्ये वेगाने पसरणारा हा विषाणू मानवासाठी घातक ठरू नये म्हणून आधीच लस तयार केली जात आहे.
- इबोला: आफ्रिकेत थैमान घालणाऱ्या इबोलाच्या अशा प्रजातींवरही काम सुरू आहे ज्यांच्यावर सध्या जगात कोणतीही लस नाही.
तज्ज्ञांचे मत
ऑक्सफर्ड व्हॅक्सीन ग्रुपचे संचालक प्रा. अँडी पोलार्ड आणि ब्रिटनचे विज्ञान मंत्री लॉर्ड व्हॅलन्स यांनी या संशोधनाचे कौतुक केले आहे. त्यांच्या मते, वैद्यकीय क्षेत्रात एआयचा हा वापर ‘गेमचेंजर’ ठरणार असून, यामुळे लस बनवण्याचा वेग कैक पटीने वाढेल आणि भविष्यातील संभाव्य महामारीपासून जगातील लाखो लोकांचे प्राण वाचवता येतील.
