वय वाढणे आणि म्हातारपण येणे हा निसर्गाचा नियम आहे, असे आपण मानतो. पण जर कोणी तुम्हाला सांगितले की, आता तुमचे वाढणारे वय थांबवता येऊ शकते, इतकेच नाही तर म्हातारपणाकडून पुन्हा तारुण्याकडे रिव्हर्स प्रवास करणे शक्य आहे, तर तुमचा कदाचित विश्वास बसणार नाही. सायन्स फिक्शन चित्रपटात वाटणारी ही गोष्ट आता प्रत्यक्ष विज्ञानाच्या जगात सत्याच्या उंबरठ्यावर येऊन ठेपली आहे. शास्त्रज्ञांनी एका अशा क्रांतिकारी थेरपीचा शोध लावला आहे, ज्यामध्ये केवळ शेकडो असाध्य आजार बरे करण्याचीच नाही, तर ‘वय रिव्हर्स’ (एजिंग रिव्हर्स) करण्याची म्हणजेच माणसाला पुन्हा तरgण करण्याची अफाट क्षमता आहे. या तंत्रज्ञानाला हवामान आणि वैद्यकीय शास्त्राच्या भाषेत ‘सेल्युलर रिजुवेनेशन’ (पेशींचे पुनरुज्जीवन) असे म्हटले जाते.
हे नेमके काय आहे?
आपले शरीर कोट्यवधी पेशींपासून (सेल्स) बनलेले असते. जसजसे आपले वय वाढते, तसतशा या पेशी कमकुवत, जुन्या आणि वृद्ध होतात, ज्यामुळे शरीराला विविध आजार जडतात. शास्त्रज्ञांनी गेल्या २० वर्षांच्या अथक संशोधनानंतर प्रयोगशाळेत या वृद्ध पेशींना पुन्हा ‘रिसेट’ करून तरुण करण्याचा मार्ग शोधून काढला आहे. निसर्गात ही प्रक्रिया आधीच घडत असते. जेव्हा माता-पित्यांच्या पेशी एकत्र येऊन गर्भ (झायगोट) तयार होतो, तेव्हा सुरुवातीला त्या पेशींवर पालकांच्या वाढलेल्या वयाचे परिणाम (एज मार्कर्स) असतात. पण अवघ्या दोन आठवड्यांत हा गर्भ स्वतःमधील वयाचे ते परिणाम पूर्णपणे पुसून टाकतो आणि त्याच्या पेशी नव्या दमाने पूर्णपणे तरुण (ग्राऊंड झीरो) होतात. याला ‘नैसर्गिक पुनरुज्जीवन’ म्हणतात. शास्त्रज्ञांनी निसर्गाची हीच किमया आता प्रयोगशाळेत कृत्रिमरित्या करून दाखवली आहे.
प्रयोगशाळेत मिळालेले थक्क करणारे यश
संशोधनादरम्यान शास्त्रज्ञांनी प्राण्यांवर आणि मानवी पेशींवर केलेले प्रयोग थक्क करणारे आहेत-
१. ९० वर्षांच्या वृद्धांच्या पेशी केल्या तरुण: शास्त्रज्ञांनी ९० वर्षे वयाच्या वृद्धांच्या त्वचेच्या पेशी प्रयोगशाळेत घेतल्या आणि एका विशेष प्रक्रियेद्वारे त्यांना पुन्हा पूर्णपणे तरुण आणि ताजेतवाने बनवण्यात यश मिळवले.
२. उंदरांचे केस पुन्हा झाले काळे: वृद्ध आणि आजारी उंदरांवर या थेरपीचा प्रयोग करण्यात आला, तेव्हा त्यांचे पांढरे/करडे झालेले केस पुन्हा काळे झाले आणि त्यांचे स्नायू (मसल्स) तरुणांसारखे मजबूत झाले.
३. निकामी अवयव पुन्हा केले कार्यक्षम: शास्त्रज्ञांनी उंदरांचे निकामी झालेली किडनी (मूत्रपिंड) शरीराबाहेर काढून प्रयोगशाळेत या थेरपीद्वारे पुन्हा तरुण व कार्यक्षम केले आणि ते यशस्वीरित्या उंदरांच्या शरीरात पुन्हा प्रत्यारोपित केले. आता हा प्रयोग डुकरांवर केला जात आहे.
मानवावर चाचण्या सुरू (ह्यूमन ट्रायल्स)–
या थेरपीच्या मानवी सुरक्षिततेच्या चाचण्या (ह्यूमन सेफ्टी ट्रायल ट्रायल्स)ची अधिकृत सुरुवात झाली आहे. डोळ्यांचे आजार बरे करण्यासाठी आणि ‘काचबिंदू’ (ग्लुकोमा)मुळे गेलेली दृष्टी परत मिळवण्यासाठी मानवी स्वयंसेवकांवर या ‘सेल्युलर रीप्रोग्रॅमिंग’ तंत्रज्ञानाची पहिली चाचणी घेतली जात आहे. जगातील सुमारे ८ कोटी काचबिंदू रुग्णांसाठी हा आशेचा मोठा किरण आहे. जर ही चाचणी यशस्वी ठरली, तर वैद्यकीय क्षेत्रात इतिहास रचला जाईल.
भविष्यात काय बदलणार?
शास्त्रज्ञांना आशा आहे की, येत्या काळात या तंत्रज्ञानाच्या मदतीने अशी औषधे (पिल्स) किंवा इन्फ्युजन्स तयार करता येतील, ज्यामुळे माणसाच्या चेहऱ्यावरील सुरकुत्या तर गायब होतीलच, पण शरीराच्या अंतर्गत पेशी इतक्या सशक्त आणि नव्या होतील की, प्रौढ माणसाची जखमही लहान मुलांप्रमाणे वेगाने बरी होऊ शकेल. यामुळे कर्करोग, अल्झायमर, हृदयविकार यांसारख्या शेकडो वयोमानपरत्वे होणाऱ्या आजारांवर कायमची मात करणे शक्य होईल. दीर्घायुष्य (लॉन्जेविटी) वाढवण्याच्या बाजारातील अनेक दाव्यांना अनेकदा केवळ ‘अतिशयोक्ती’ मानले जाते, परंतु ‘सेल्युलर रिजुवेनेशन’वर सुरू असलेले हे वास्तविक वैज्ञानिक संशोधन मानवी इतिहासाला आणि जीवनशैलीला पूर्णपणे बदलून टाकणारे ठरू शकते, असा विश्वास आघाडीच्या शास्त्रज्ञांनी व्यक्त केला आहे.
(लेखक विक्रांत पाटील ज्येष्ठ पत्रकार आणि विज्ञानविषयक अभ्यासक आहेत.)
