मानवी स्वभाव, हा भावनांनी विणलेला आहे. प्रेम, आनंद, जिव्हाळा जितका नैसर्गिक आहे, तितकाच राग, मत्सर आणि द्वेषही आपल्या मनाचा कोपरा व्यापून असतो. अनेकदा आयुष्यात अशा घटना घडतात किंवा व्यक्ती भेटतात, ज्यांच्यामुळे आपल्याला खोलवर मानसिक इजा होते. अशावेळी त्या व्यक्तीबद्दल मनात राग किंवा आकस धरून ठेवणं ही एक स्वाभाविक प्रतिक्रिया असते. पण, आपण कधी विचार केला आहे का की, हा राग समोरच्यापेक्षा आपल्यालाच जास्त इजा पोहोचवत असतो?
रागाचा निखारा आणि आपले मन
तुम्ही कोणाचा राग धरून ठेवता, तेव्हा त्या नकारात्मक ऊर्जेचा सर्वात मोठा परिणाम तुमच्याच मानसिक आणि शारीरिक आरोग्यावर होतो. एखाद्यावर फेकण्यासाठी जेव्हा आपण हातात जळता कोळसा धरतो, तेव्हा समोरच्याला तो लागेल की नाही हे नंतर ठरतं, पण आपला हात मात्र आधी भाजतो. मनात साठवलेला राग हा त्या जळत्या कोळशासारखाच असतो. तो सतत आपल्या विचारांना कुरतडत राहतो, आपली शांतता हिरावून घेतो आणि आपली निर्णयक्षमता कमकुवत करतो. म्हणूनच, स्वतःच्या शांततेसाठी ‘जाऊ देणं’ (Letting go) अत्यंत आवश्यक असतं.
क्षमा करण्याबाबत समाजात अनेक गैरसमज आहेत. अनेकांना वाटतं की माफ करणं म्हणजे समोरच्याने केलेली चूक मान्य करणं किंवा ती विसरून जाणं. पण वस्तुस्थिती तशी नाही.
आपण घडलेली गोष्ट कधीच विसरू शकत नाही. पण क्षमा केल्यामुळे त्या घटनेचा आपल्या वर्तमानावर होणारा विळखा सैल होतो. ती आठवण जेव्हा येईल, तेव्हा ती तुम्हाला वेदना देणार नाही, इतपत स्वतःला खंबीर करणं म्हणजे क्षमा. कोणाला तरी माफ केलं म्हणजे पुन्हा त्याच्याशी पूर्वीसारखं वागावं किंवा मैत्री करावी असं मुळीच नाही. तुम्ही एखाद्याला मनातून माफ करू शकता आणि तरीही आपल्या आत्मसन्मानासाठी त्याच्यापासून कायमचं लांब राहण्याचा निर्णय घेऊ शकता. क्षमा ही तुमच्या मनातील कटुता संपवण्यासाठी असते. नातं पुन्हा जोडण्यासाठीच असेल असं नाही.
मनात साठवलेल्या कटू आठवणी एका जड ओझ्यासारख्या असतात. हे ओझं घेऊन आपण भविष्याकडे वाटचाल करू शकत नाही. जेव्हा आपण माफ करतो, तेव्हा आपण समोरच्यावर उपकार करत नसून स्वतःला त्या ओझ्यातून मुक्त करत असतो. हे मानसिक ओझं उतरवल्यावर जे हलकेपण जाणवतं, तीच खरी शांतता आहे. मनुष्याच्या आयुष्यात नातेसंबंध, अपेक्षा आणि अनुभव यांचा गुंता असतो. या प्रवासात कधी आनंदाचे क्षण येतात, तर कधी दुखावणाऱ्या घटनादेखील घडतात. कुणाच्या शब्दांनी, कृतीने किंवा वागण्याने आपल्याला वेदना होतात आणि नकळत आपण त्या व्यक्तीबद्दल राग, द्वेष किंवा नाराजी मनात साठवून ठेवतो. परंतु हा साठवलेला राग आपल्यालाच आतून पोखरत असतो, हे आपण अनेकदा लक्षात घेत नाही. अशावेळी “माफ करणं” ही संकल्पना केवळ नैतिक मूल्य नसून, ती आपल्या मानसिक आरोग्यासाठी अत्यंत आवश्यक ठरते.
कोणावर राग धरून ठेवणं म्हणजे जणू काही आपणच एक जड ओझं उचलून चालत आहोत. त्या रागामुळे समोरच्या व्यक्तीवर फारसा परिणाम होत नाही, पण आपल्या मनात मात्र अस्वस्थता, चिडचिड आणि ताण निर्माण होतो. “कोळसा दुसऱ्यावर फेकण्यासाठी स्वतःच्या हातात धरून ठेवण्यासारखं” हे याचं उत्तम उदाहरण आहे, ज्यात सर्वप्रथम भाजतो तो आपलाच हात. त्यामुळे माफ करणं म्हणजे दुसऱ्याला मोकळं करणं नाही, तर स्वतःला मुक्त करणं आहे. माफ केल्याने आपण भूतकाळातील कटू आठवणींच्या ओझ्यातून बाहेर पडतो. त्या आठवणी सतत मनात ठेवणं म्हणजे वर्तमानकाळातील आनंद हरवणं. जे घडलं ते बदलता येत नाही, पण त्याचा आपल्या आयुष्यावर होणारा परिणाम आपण नक्कीच बदलू शकतो. माफ करणं म्हणजे त्या आठवणींना नाकारण्याऐवजी, त्यांच्याशी शांततेने जगायला शिकणं होय. हे एक प्रकारचं ‘letting go’ आहे, ज्यात आपण दुःखाला धरून न ठेवता त्याला जाऊ देतो.
मात्र, माफ करण्याबाबत काही गैरसमजदेखील आहेत. अनेकांना वाटतं की माफ करणं म्हणजे विसरणं किंवा पुन्हा त्या व्यक्तीशी पूर्वीसारखं वागणं. प्रत्यक्षात तसं नाही. माफ करणं म्हणजे तुम्ही घडलेली गोष्ट मान्य करता, पण तिचा तुमच्यावर होणारा नकारात्मक परिणाम थांबवता. तसेच, माफ करूनही तुम्ही त्या व्यक्तीपासून अंतर ठेवण्याचा निर्णय घेऊ शकता. कारण स्वतःची मानसिक शांती आणि सुरक्षितता सर्वात महत्त्वाची आहे. माफ करणं हे सहज घडत नाही. सुरुवातीला मनात राग, दुःख आणि अस्वस्थता असणं स्वाभाविक आहे. पण हळूहळू स्वतःशी संवाद साधत, परिस्थितीकडे वेगळ्या दृष्टीने पाहत आपण त्या भावनांवर मात करू शकतो. हे एक प्रक्रियात्मक पाऊल आहे, ज्यात वेळ लागतो; पण त्याचा परिणाम अत्यंत सकारात्मक असतो. शेवटी, माफ करणं ही कमकुवतपणाची नव्हे, तर खंबीर मनाची निशाणी आहे. जे लोक माफ करू शकतात, तेच खऱ्या अर्थाने स्वतःच्या भावना समजून घेतात आणि त्यांच्यावर नियंत्रण ठेवतात. मनःशांती, समाधान आणि आनंदी आयुष्य जगण्यासाठी माफ करणं, हा एक अत्यंत प्रभावी मार्ग आहे. त्यामुळे, जेव्हा शक्य होईल तेव्हा राग सोडून द्या आणि स्वतःला शांततेसाठी वाट द्या.
(लेखक मनिषा रेगे ज्येष्ठ पत्रकार आहेत.)
