पुरुषांपेक्षा महिलांमध्ये चिंता आणि नैराश्य अधिक प्रमाणात असून जागतिक स्तरावर ही समस्या अधिक व्यापक आहे, असा अहवाल नीरजा बिर्ला यांच्या नेतृत्त्वाखालील आदित्य बिर्ला एज्युकेशन ट्रस्टच्या एमपॉवर, या अभ्यास गटाने प्रसिद्ध केला आहे. भारतात पुरुषांपेक्षा हे प्रमाण दुप्पट असून यात आत्महत्त्यांपैकी ३६.६% आत्महत्त्या १८-३९ वयोगटातील तरुणींच्या आहेत. (नॅशनल क्राइम रेकॉर्ड ब्युरोंचा निष्कर्ष).
भारतातील महिलांसाठी त्यांच्या व्यापक मानसिक आरोग्याबाबत एमपॉवरने ‘अनव्हेलिंग द सायलेंट स्ट्रगल’ डेटा प्रकाशित केला आहे. १.३ दशलक्ष महिलांचा त्यासाठी अभ्यास करण्यात आला असून यात महाविद्यालयीन विद्यार्थी, कॉर्पोरेट व्यावसायिक, ग्रामीण महिला आणि सशस्त्र दलातील महिलांच्या मानसिक आरोग्याशी संबंधित संघर्षांचा आढावा घेण्यात आला आहे. त्यामुळे हे प्रमाण अधिक व्यापक आणि गंभीर असल्याचे दिसून आले आहे.
डॉ. हर्षिदा भन्साळी, या एमपॉवर द सेंटरच्या प्रमुख आणि वरिष्ठ मानसोपचारतज्ज्ञ आहेत. त्यांनी याबाबत बोलताना सांगितले की, मुंबईत या महिलांना अधिक आव्हाने असून त्याचे प्रमाणदेखील अत्यंत क्लिष्ट आणि आव्हानात्मक आहे. नातेसंबंधांच्या चिंता, वेगळेपणा आणि भावनिक अनियमनापासून ते पालकत्वाच्या संघर्षांपर्यंत, ज्यामध्ये भावनिक अडचणी, विशेष गरजा किंवा आत्महत्त्येशिवाय स्वतःला दुखापत असलेल्या मुलांचे संगोपन करणे समाविष्ट आहे. निर्णय घेण्यातील स्वायत्तता, आर्थिक अवलंबित्व, एकल पालकत्व, प्रजनन क्षमता आणि हार्मोनल चिंता यांचे मुद्दे अत्यंत चिंता व्यक्त करणारे आहेत.
डॉ. भन्साळी यांनी पुढे सांगितले की, या आव्हानांना न जुमानता,अनेक महिलांसाठी मानसिक आरोग्य हा एक मूक संघर्ष आहे. ज्यांना अनेकदा कुटूंब आणि सामाजिक अपेक्षांमध्ये प्राधान्य दिले जात नाही. वेळेवर हस्तक्षेप करणे अत्यंत महत्त्वाचे आहे. योग्य मदत मिळाल्यास – थेरपी, मानसोपचार काळजी किंवा सामना करण्याच्या धोरणांच्या विकासाद्वारे – महिला त्यांच्या भावनिक आरोग्यावर नियंत्रण मिळवू शकतात आणि आणि अधिक समाधानी जीवन जगू शकतात.
या अभ्यास अहवालातील अन्य महत्त्वाचे निष्कर्ष असे-
४७% महिला निद्रानाशाने ग्रस्त- यात प्रामुख्याने १८ ते ३५ वयोगटातील महिलांचा समावेश आहे. मर्यादित सामाजिक वर्तुळामुळे ४१% महिला भावनिकदृष्ट्या अस्वस्थ आहेत.
शैक्षणिक आणि कामाच्या ठिकाणी दबाव: ३८% महिलांनी करिअरच्या वाढ आणि आर्थिक स्थिरतेबद्दल चिंता वाढल्याचा आहेत. कॉर्पोरेट महिलांमध्ये ४२% महिला नैराश्य आणि चिंतेने ग्रस्त आहेत. ८०% महिलांना प्रसूती रजा आणि करिअर वाढीबाबत कामाच्या ठिकाणी अडचणींचा सामना करावा लागतो. सशस्त्र दलातील महिलांना PTSDचे आघात आणि चिंता विकार आहेत. मुंबई, दिल्ली आणि कोलकाता येथील एमपॉवरच्या केंद्रांमध्ये, निष्कर्ष दररोज प्रमाणित केले जातात. यात महिलांना मानसिक आरोग्य अधिक त्रासदायक ठरत असल्याचेही त्यांनी म्हटले आहे.
याबाबत तज्ज्ञ सांगतात की, प्राथमिक आरोग्य सेवांमध्ये मानसिक आरोग्य सेवांचा समावेश करावा, महिलांच्या मानसिक आरोग्याला सार्वजनिक आरोग्य म्हणून प्राधान्य द्यावे. प्रसूतीपूर्व आणि प्रसूतीपूर्व तपासणीदरम्यान मानसिक आरोग्य तपासणी अनिवार्य करा. तरुण मुलींना मानसिक आरोग्याबद्दल मानसिक-शिक्षित करा आणि त्यांना भीती किंवा लाज न बाळगता त्यांच्या चिंता व्यक्त करण्यास सक्षम करा. महिलांना त्यांच्या मानसिक आरोग्याच्या गरजा मुक्तपणे व्यक्त करण्यासाठी घरात वातावरण निर्मिती करा.
एमपॉवर, हे सर्व अडथळे दूर करण्यासाठी आणि भारतातील महिलांना त्यांना मानसिक आरोग्य आधार मिळावा यासाठी कटीबद्ध असल्याचेही व्यवस्थापनाकडून सांगण्यात आले.
