आज एक आवाज थांबला आहे; स्वरसाज विखुरला आहे. पण त्या आवाजाचे प्रतिध्वनी पुढील काळातही जगभरातील कोट्यवधी हृदयांत घुमतच राहणार आहे. ज्येष्ठ गायिका आशा भोसले यांनी १२ एप्रिल २०२६ रोजी मुंबईच्या ब्रीच कँडी रुग्णालयात अखेरचा श्वास घेतला. वयाच्या ९२व्या वर्षी या स्वरसाम्राज्ञीने देह ठेवला; परंतु भारतीय संगीताचे जे अफाट, अमर साम्राज्य त्यांनी उभे केले, ते अक्षय्य राहील- युगानुयुगे.
आशाताईंचा जन्म ८ सप्टेंबर १९३३ रोजी सांगली, महाराष्ट्रात झाला. जन्माचे नाव आशा मंगेशकर. त्यांचे वडील पंडित दीनानाथ मंगेशकर हे शास्त्रीय गायक आणि रंगभूमीवरचे प्रख्यात अभिनेते होते. संगीत हे त्या घराण्याचे श्वासच होते; पण नियतीने त्या घराण्यावर लवकरच क्रूर घाव घातला.
वेदनेतून उगवलेला सूर्य
वयाच्या नवव्या वर्षीच आशाताईंच्या डोक्यावरून वडिलांचे छत्र हरपले. कुटुंब पुण्याहून कोल्हापूरला आणि नंतर मुंबईला स्थलांतरित झाले. कुटुंबाचा उदरनिर्वाह चालवण्यासाठी आशा आणि त्यांच्या थोरल्या भगिनी लता मंगेशकर यांनी अगदी लहान वयातच गाणे आणि अभिनय सुरू केला. वयाच्या अवघ्या दहाव्या वर्षी आशाताईंनी मराठी चित्रपट ‘माझा बाळ’ (१९४३)साठी ‘चला चला नव बाळा’ हे पहिले गाणे गायले. त्यावेळी कुणाला कल्पनाही नव्हती की हे बोलके बोट एक दिवस संगीताच्या असंख्य अनोख्या वाटा निर्माण करेल.
घरातून पळ – वयाच्या सोळाव्या वर्षी एक धाडसी निर्णय
आशाताईंच्या जीवनाची कहाणी केवळ सुरांची नाही- ती संघर्षाची, धैर्याची आणि स्वतःची ओळख स्वतः घडवण्याची कहाणी आहे. वयाच्या सोळाव्या वर्षी आशाताईंनी कुटुंबाच्या इच्छेविरुद्ध जाऊन तीस वर्षांच्या गणपतराव भोसले यांच्याशी विवाह केला- घर सोडून. हा विवाह नंतर दुःखदरित्या संपुष्टात आला. पण त्या वेदनेनेच आशाताईंना अधिक कणखर केले. एकट्याने तीन मुले वाढवत, उद्योगाशी झुंजत, टीकाकारांशी सामना करत त्यांनी आपला स्वर अधिकाधिक परिपक्व केला.
लताच्या सावलीतून स्वतःची सोनेरी प्रभा
हा एक असा प्रसंग आहे ज्याबद्दल आशाताई स्वतः अनेकदा भावुकतेने बोलल्या. एकदा एका चित्रपट निर्मात्याने त्यांना फोन केला. त्या काळी गाण्याच्या रेकॉर्डवर गायकाचे नाव नसे, तर अभिनेत्याचे नाव असे. एका चित्रपटातील अभिनेत्रीचे नाव ‘आशा’ असल्यामुळे रेकॉर्डवर ‘आशा पिक्चर्स’ लिहिले होते. त्या निर्मात्याने लताच्या आवाजाची चुकून आशाताईंशी ओळख केली. आशाताईंनी लगेच सांगितले, ‘नाही, हे माझे नाही – हे दीदीचे गाणे आहे.’
हा प्रसंग आशाताईंना अनेक रात्री झोपू देत नव्हता. त्यांनी मनाशी ठरवले- जर दीदींसारखाच आवाज काढत राहिलो, तर स्वतंत्र ओळख कधीच मिळणार नाही. मग त्यांनी इंग्रजी चित्रपट पाहून पाश्चात्त्य गाण्यांचा अभ्यास केला, कव्वाली शिकल्या, गझल शिकल्या, आवाजाच्या वेगवेगळ्या छटा आत्मसात केल्या. हा तो क्षण होता जेव्हा ‘आशा मंगेशकर’ एक स्वतंत्र, अद्वितीय ‘आशा भोसले’ बनण्याची प्रक्रिया सुरू झाली.
ओ. पी. नय्यर – एक अनोखे नाते
संगीतकार ओ. पी. नय्यर यांनी आशाताईंना खरी संधी दिली. दशकभर या जोडीने अप्रतिम गाणी दिली. पण त्यांच्या शेवटच्या गाण्याचा प्रसंग मनाला हात घालणारा आहे. एकदा आशाताई आणि त्यांचे पती, संगीतकार आर. डी. बर्मन, हुगळी नदीकाठी एका शांत संध्याकाळी बसले होते. आकाशात तारे उगवत होते, मंद वारा वाहत होता, नावाडी घरी परतताना गाणी गुणगुणत होते. अचानक बर्मन उद्गारले – “चल आशा, आपलं गाणं मिळालं!” त्या क्षणी जन्माला आलं – ‘चैन से हमको कभी आपने जीने न दिया.’ संगीतही जगण्याच्या साध्या क्षणांतून कसे उगवते, याचे हे जिवंत उदाहरण.
पंचम दा – आत्म्याचा साथीदार
आशाताईंनी १९८०मध्ये संगीतकार राहुल देव बर्मन यांच्याशी विवाह केला आणि १९९४मध्ये त्यांच्या निधनापर्यंत ते एकत्र होते. ‘पंचम दा’ आणि आशाताई – ही जोडी केवळ वैवाहिक नव्हती, ती संगीताची एक आत्मिक भागीदारी होती. ‘चुरा लिया है तुमने’, ‘दम मारो दम’, ‘पिया तू अब तो आजा’ – हे सारे स्वर त्या अनोख्या युतीतून जन्माला आले. पंचम दांच्या निधनानंतर आशाताई काही काळ मोडल्यासारख्या झाल्या. पण त्यांनी पुन्हा सावरले – कारण त्यांचा स्वर थांबणे, म्हणजे पंचम दांचा वारसा विसरणे.
थक्क करणारे काही पैलू
🎤 ग्रॅमी नामांकन मिळवणाऱ्या पहिल्या भारतीय गायिका
१९९७मध्ये आशाताई ग्रॅमी पुरस्कारासाठी नामांकित होणाऱ्या पहिल्या भारतीय गायिका ठरल्या. उस्ताद अली अकबर खान यांच्यासोबत केलेल्या ‘लीगसी’ या शास्त्रीय अल्बमसाठी हे नामांकन होते.
🎵 जगातील सर्वाधिक रेकॉर्डेड कलाकार
२०११मध्ये गिनीज बुक ऑफ वर्ल्ड रेकॉर्ड्सने आशाताईंना जगातील सर्वाधिक रेकॉर्डेड कलाकार म्हणून मान्यता दिली. वीसहून अधिक भाषांत बारा हजारांहून अधिक गाणी – हे विश्वविक्रम आहे!
🎸 पाश्चात्त्य संगीतकारांशी अनोखी भागीदारी
आशाताईंनी बॉय जॉर्ज, मायकल स्टाइप, नेली फुर्टाडो आणि क्रोनोस क्वार्टेट यांच्यासोबत सहकार्य केले. १९९७मध्ये ब्रिटिश बँड ‘कॉर्नरशॉप’ ने त्यांना ‘ब्रीमफुल ऑफ आशा’ या हिट गाण्यातून श्रद्धांजली वाहिली.
🎓 वयाच्या ६२व्या वर्षी शास्त्रीय संगीताची गाठ
१९९५ मध्ये आशाताईंनी हिंदुस्थानी शास्त्रीय संगीताचे महामाएस्त्रो अली अकबर खान यांच्यासोबत ‘गाठबंधन’ समारंभ केला आणि मैहर घराण्याची परंपरा आत्मसात केली. वयाच्या ६२व्या वर्षी नव्याने शिकण्याची ही जिद्द अद्भुत आहे.
🍳 कुक म्हणून राणी
आशाताई उत्कृष्ट स्वयंपाकी होत्या. हिंदी चित्रपटसृष्टीतील अनेक दिग्गज त्यांची कडाई घोश्त आणि पाया करी यांच्यासाठी आग्रह धरत असत. एकदा विचारले असता त्या म्हणाल्या होत्या, “गाण्याचे जमले नसते तर मी चार घरी स्वयंपाक करायला गेले असते – आणि पैसे कमावले असते!”
🎬 वयाच्या ७९व्या वर्षी अभिनय पदार्पण
२०१३मध्ये ‘माई’ या मराठी चित्रपटात आशाताईंनी वयाच्या ७९व्या वर्षी पहिल्यांदा अभिनय केला. हा चित्रपट वृद्ध आईवडिलांना एकट्या सोडणाऱ्या मुलांवर आधारित होता. जे मन गाण्यातून बोलते, ते मन अभिनयातूनही बोलू शकते, हे त्यांनी दाखवून दिले.
पुरस्कारांचा महासागर
दोन राष्ट्रीय चित्रपट पुरस्कार, सात फिल्मफेअर पुरस्कार (सर्वोत्कृष्ट गायिका), अठरा महाराष्ट्र राज्य चित्रपट पुरस्कार, दोन ग्रॅमी नामांकने – आणि सर्वोच्च म्हणजे, २०००मध्ये दादासाहेब फाळके पुरस्कार व २००८ मध्ये पद्मविभूषण. हे केवळ पुरस्कार नाहीत, हे एका महान जीवनाचे प्रमाणपत्र आहे.
स्वर थांबला, पण सूर कायमचा
१२ एप्रिल २०२६ रोजी मुंबईच्या ब्रीच कँडी रुग्णालयात त्यांनी अखेरचा श्वास घेतला. भारताच्या संगीताकाशातून एक ध्रुवतारा निखळला. लता दीदींच्या जाण्यानंतर ज्या एकमेव स्वरसाम्राज्ञी उरल्या होत्या, त्याही आता गेल्या. पण हे मृत्यूचे गाणे नाही. ‘दम मारो दम’ म्हणणारा तो आवाज मृत्यूला भीत नव्हता. ‘अभी न जाओ छोड कर’ म्हणणाऱ्या त्या स्वराने अखेरपर्यंत जगणे साजरे केले. आशाताई गेल्या नाहीत – त्या रेडिओवर आहेत, जुन्या टेपरेकॉर्डरवर आहेत, आईच्या ओठांवर आहेत, आजीने शिकवलेल्या चालीत आहेत.
जोपर्यंत कुणी कुणावर प्रेम करेल, जोपर्यंत एखादा जीव दुखावेल, जोपर्यंत आनंदाचे क्षण उजळतील – तोपर्यंत आशाताईंचा सूर जगेल.
स्वरब्रह्मात विलीन झालेल्या आशाताईंना भावपूर्ण श्रद्धांजली.
