मुसळधार पावसामुळे मराठवाडा तसेच खान्देश आणि विदर्भाच्या काही भागात शेतजमिनींचे प्रचंड नुकसान झाले आहे. अनेक शेतातील जमीन खरवडून निघाली आहे, माती वाहून गेली आहे. मराठवाड्यातील सध्याचे जमिनीचे नुकसान भरून येण्यासाठी किमान 25 वर्षे लागतील, असा पर्यावरणतज्ज्ञांचा अंदाज आहे. साधारणतः एक इंच जमिनीचा थराच्या पुनर्निर्माणासाठी किमान 100 वर्षे तरी लागतात. त्यामुळे हे अवघड आव्हान आता आपल्याला पेलावे लागणार आहे.
संपूर्ण कर्जमाफी हाच सर्वात प्रभावी मार्ग
अतिवृष्टीग्रस्त शेतकऱ्यांना पुन्हा उभारी देण्यासाठी संपूर्ण कर्जमाफी हाच सर्वात प्रभावी मार्ग असल्याचे कृषी व पर्यावरणतज्ज्ञ सांगतात. देशात महाराष्ट्रातील शेतकरी सर्वाधिक कर्जबाजारी आहे. केंद्रीय अर्थमंत्री निर्मला सीतारामन यांनीच संसदेत ही माहिती दिली. त्यानुसार, राज्यातील शेतकऱ्यांवर सध्या 8 लाख 38 हजार 249 कोटी रुपये कर्ज आहे. त्यात ₹ 7,93,789 कोटी व्यावसायिक बँकांचे, ₹ 35,456 कोटी सहकारी बँकांचे तर ₹ 9,004 कोटी ग्रामीण बँकांचे कर्ज आहे. राज्यातील शेतकऱ्यांकडील नियमित शेती कर्जाची थकबाकीही तब्बल 25 ते 30 हजार कोटींच्या घरात आहे. त्यामुळे 25 लाख शेतकऱ्यांना नवे कर्ज मिळविण्यासाठी बँकांचे दरवाजे बंद झाले आहेत. अशा स्थितीत शेतकऱ्यांना जगवायचे असेल तर त्यांना त्यांना संपूर्ण कर्जमाफी देऊन त्यांचा सातबारा कोरा करण्याचाच एकमेव मार्ग आहे.
मातीची निर्मिती गुंतागुंतीची, संथ प्रक्रिया
एकीकडे बँकेकडून वसुली अन् कर्जाचे आव्हान तर दुसरीकडे वाहून गेलेल्या, खरवडून निघालेल्या शेतजमिनीच्या पुनर्उभारणीचे आव्हान आहे. मातीची निर्मिती ही एक गुंतागुंतीची आणि संथ प्रक्रिया आहे. शेतजमिनीतील मातीचा 1 इंच थर पावसात वाहून गेला, तर त्याचे पुनर्निर्माण होण्यासाठी साधारणपणे शंभर वर्षांपेक्षा अधिक काळ लागतो. माती तयार होण्याची प्रक्रिया खूप हळू असते, कारण निसर्गात मातीचा प्रत्येकी 1 सेमी तयार होण्यासाठी हजारो वर्षे लागू शकतात. त्यामुळे अतिवृष्टीत मातीचा थर गळतीने कमी झाल्यास लगेच पुनर्प्राप्त होणे शक्य नाही, त्यासाठी दीर्घकालीन माती संरक्षण आणि योग्य शेतीपद्धती अवलंबणे खूप महत्त्वाचे असते.
साधारणपणे, असा अंदाज
– मातीच्या वरच्या थराचा 1 इंच: परिस्थितीनुसार 100 ते 1,000 वर्षे किंवा त्याहून अधिक काळात तयार होऊ शकतो.
– मातीच्या निर्मितीचा दर: पोतानुसार, साधारणपणे प्रतिवर्ष 0.1 ते 1 मिमीपर्यंत असतो.
– मातीच्या वरच्या थराचा एक इंच भाग पुनर्बांधणीसाठी लागणारा वेळ अनेक घटकांवर अवलंबून मोठ्या प्रमाणात बदलू शकतो, जसे की:
– हवामान: हवामानाचा दर, सेंद्रिय पदार्थांचे विघटन आणि वनस्पतींची वाढ हवामानावर अवलंबून असते.
– मूळ प्रकार: मातीखालील खडकांचा किंवा गाळाचा प्रकार निर्मिती प्रक्रियेवर परिणाम करतो.
– जैविक क्रियाकलाप: सूक्ष्मजीव, वनस्पती आणि प्राणी मातीच्या विकासात महत्त्वाची भूमिका बजावतात.
– भूगोल: उतार, पैलू आणि उंची मातीची धूप आणि निर्मितीवर परिणाम करू शकते.
माती संवर्धन, शाश्वत व्यवस्थापनास प्राधान्य आवश्यक आहे. मातीच्या निर्मितीची जटिलता आणि परिवर्तनशीलता लक्षात घेता, मातीचे आरोग्य राखण्यासाठी आणि धूप रोखण्यासाठी माती संवर्धन आणि शाश्वत व्यवस्थापन पद्धतींना प्राधान्य देणे आवश्यक आहे.
माती संरक्षणासाठी काही सोपे पण प्रभावी टिप्स आहेत:
1. कव्हर क्रॉप्स लावा– मूळव्याधन होऊन माती वाहून जाणं थांबवतात.
2. झाडं लावा– मुळे माती घट्ट धरून ठेवतात.
3. समतल शेती करा– तुकडे तुटकडे न करता, मातीचं विस्थापन कमी होतं.
4. ऑर्गेनिक मलाचा वापर करा– मातीची सुपीकता वाढते, जीवसृष्टी टिकते.
5. नद्यांच्या काठावर झाडं लावा– पावसाचा प्रवाह कमी होतो, मातीची धूप कमी.
या गोष्टी नियमित केल्यास मातीचा थर टिकून राहतो आणि शेत अधिक उत्पादनक्षम होते!
