भारतीय उद्योगजगतातील एक उत्तुंग व्यक्तिमत्त्व, ‘रेमंड’ या जागतिक ब्रँडचे शिल्पकार आणि आकाशाला गवसणी घालणारे साहसी वैमानिक डॉ. विजयपत सिंघानिया यांचे काल, २८ मार्च २०२६ रोजी निधन झाले. वयाच्या ८७व्या वर्षी त्यांनी अखेरचा श्वास घेतला. “द कंप्लीट मॅन” ही टॅगलाईन केवळ त्यांच्या ब्रँडची ओळख नव्हती, तर ती त्यांच्या बहुआयामी व्यक्तिमत्त्वाचे प्रतिबिंब होती. त्यांच्या जाण्याने भारतीय उद्योजकतेच्या इतिहासातील एक झंझावाती आणि संघर्षाने भरलेले प्रकरण संपुष्टात आले आहे. विजयपत सिंघानिया यांचा प्रवास केवळ तागा आणि सुटाच्या कापडापुरता मर्यादित नव्हता. १९८०च्या दशकात जेव्हा त्यांनी रेमंडची धुरा हाती घेतली, तेव्हा त्यांनी केवळ कापड विकले नाही, तर भारतीय पुरुषाला एक नवी ओळख दिली. पुरुषाने कणखर असावेच, पण त्याने हळवे, प्रेमळ आणि कौटुंबिक असावे, हा “द कंप्लीट मॅन”चा विचार त्यांनी जाहिरातींच्या माध्यमातून घराघरात पोहोचवला. त्यांच्या दूरदृष्टीमुळेच ठाण्यातील एक साधी गिरणी आज जगातील सर्वात मोठ्या सूटनिर्मिती केंद्रांपैकी एक बनली.
विजयपत सिंघानिया यांची खरी ओळख त्यांच्या साहसी वृत्तीत दडलेली होती. उद्योगाच्या बंदिस्त दालनापेक्षा त्यांना आकाशाची ओढ अधिक होती. वयाच्या ५०व्या वर्षी, १९८८मध्ये त्यांनी लंडन ते दिल्ली असा प्रवास ‘मायक्रोलाईट’ या चिमुकल्या विमानाने एकट्याने पूर्ण केला. २३ दिवसांचा हा थरारक प्रवास केवळ धाडस नव्हता, तर भारतीय जिद्दीचे जागतिक दर्शन होते. इतकेच नव्हे, तर २००५मध्ये वयाच्या ६७व्या वर्षी त्यांनी हॉट एअर बलूनमधून ६९,८५२ फूट उंची गाठून जागतिक विक्रम प्रस्थापित केला. विज्ञानाच्या भाषेत सांगायचे तर, ते पृथ्वीच्या वातावरणाच्या अशा थरात पोहोचले होते जिथे निळे आकाश काळे दिसू लागते. त्यांच्या या अतुलनीय कामगिरीमुळेच भारतीय हवाई दलाने त्यांना ‘मानद एअर कमोडोर’ या पदवीने गौरविले होते. सार्वजनिक जीवनातही त्यांनी आपले वेगळे स्थान निर्माण केले होते. २००६मध्ये मुंबईचे ‘शेरिफ’ म्हणून त्यांनी शहराची सेवा केली. त्याचवर्षी भारत सरकारने त्यांना ‘पद्मभूषण’ या नागरी सन्मानाने पुरस्कृत केले. मात्र, या दैदीप्यमान यशाच्या मागे एक कारुण्यमय बाजूही दडलेली होती. आयुष्याच्या उत्तरार्धात स्वतःच्या मुलासोबत झालेल्या कायदेशीर वादामुळे त्यांना स्वतःचे हक्काचे घर सोडावे लागले. ज्या माणसाने कोट्यवधी लोकांचे संसार कपड्यांनी सजवले, त्याला आयुष्याच्या संध्याकाळी भाड्याच्या घरात राहवे लागले. ही शोकांतिका त्यांनी ‘ॲन इनकंप्लीट लाईफ’ या आपल्या आत्मचरित्रात अतिशय प्रांजळपणे मांडली आहे.
विजयपत सिंघानिया यांचे आयुष्य हे यशाची शिखरे आणि दुःखाच्या दऱ्या अशा दोन्ही टोकांचे मिश्रण होते. त्यांनी आकाशात विक्रमी भरारी घेतली आणि जमिनीवर उद्योगाचे साम्राज्य उभे केले. वैयक्तिक आयुष्यातील वादळात ते विखुरले गेले असतील, पण कोलमडले नाहीत. आज त्यांच्या निधनाने एका अशा वैमानिकाची एक्झिट झाली आहे, ज्याने आयुष्यातील प्रत्येक संकटाशी दोन हात करत शेवटपर्यंत आपल्या तत्त्वांची उंची कायम राखली. विजयपत सिंघानिया यांचे नाव केवळ कापड उद्योगाशी जोडले गेले नव्हते. ते एक उत्कृष्ट वैमानिक होते. त्यांच्या नावावर असे विक्रम आहेत जे आजही अंगावर शहारा आणतात:
- लंडन ते दिल्ली सोलो फ्लाईट (१९८८): वयाच्या ५०व्या वर्षी त्यांनी ‘मायक्रोलाईट’ विमानाने एकट्याने लंडन ते दिल्ली असा प्रवास २३ दिवसांत पूर्ण केला होता.
- हॉट एअर बलूनचा जागतिक विक्रम (२००५): वयाच्या ६७व्या वर्षी त्यांनी हॉट एअर बलूनमधून ६९,८५२ फूट उंची गाठून जागतिक विक्रम प्रस्थापित केला होता. पृथ्वीच्या वातावरणाच्या अगदी टोकापर्यंत पोहोचणारे ते पहिले भारतीय ठरले होते.
भारतीय वायूसेनेचे ‘मानद एअर कमोडोर’
त्यांच्या विमानचालनातील कौशल्याचा आणि योगदानाचा सन्मान म्हणून १९९४मध्ये भारतीय हवाई दलाने त्यांना ‘मानद एअर कमोडोर’ ही पदवी देऊन गौरवण्यात आले होते. ५,००० तासांहून अधिक काळ विमान चालवण्याचा अनुभव त्यांच्या गाठीशी होता.
मुंबईचे ‘शेरिफ’ आणि प्रशासकीय सेवा
व्यवसाय आणि साहसासोबतच त्यांनी सार्वजनिक जीवनातही सक्रिय सहभाग नोंदवला. २००६मध्ये त्यांची नियुक्ती मुंबईचे शेरिफ म्हणून करण्यात आली होती. तसेच, त्यांना त्यांच्या अष्टपैलू कामगिरीसाठी २००६मध्ये भारत सरकारने ‘पद्मभूषण’ देऊन सन्मानित केले.
‘द कंप्लीट मॅन’ आणि ब्रँडिंगचा जादूगार
१९८०मध्ये जेव्हा त्यांनी रेमंडची सूत्रे हाती घेतली, तेव्हा त्यांनी जाहिरातींच्या माध्यमातून भारतीय पुरुषाची एक नवी प्रतिमा उभी केली. “असा माणूस जो कणखर आहे पण तितकाच हळवा आणि कौटुंबिक आहे.” ही त्यांचीच संकल्पना होती ज्याने रेमंडला घराघरात पोहोचवले.
एक ‘अपूर्ण’ जीवन आणि कौटुंबिक शोकांतिका
आयुष्याच्या उत्तरार्धात विजयपत सिंघानिया यांना मोठ्या संघर्षाला सामोरे जावे लागले. स्वतःचे संपूर्ण साम्राज्य (३७% शेअर्स) मुलगा गौतम सिंघानिया यांच्या नावावर केल्यानंतर, वडील आणि मुलामध्ये कायदेशीर लढाई सुरू झाली. त्यांना स्वतःच्याच आलिशान ‘जे. के. हाऊस’मधून बाहेर पडावे लागले आणि एका भाड्याच्या घरात राहवे लागले. त्यांनी त्यांचे आत्मचरित्र ‘ॲन इनकंप्लीट लाईफ’मध्ये या सर्व संघर्षाचा आणि भावनांचा ऊहापोह केला आहे. हे पुस्तक त्यांच्या आयुष्यातील सर्वात कठीण कालखंडाची साक्ष देते.
फारशी ज्ञात नसलेली काही कामगिरी
- पुस्तकाचे नाव: विमान प्रवासावर आधारित त्यांचे ‘ ॲन एंजल इन दी कॉकपिट’ हे पुस्तक आजही साहसी पर्यटकांच्या आवडीचे आहे.
- टेंझिंग नोर्गे पुरस्कार: त्यांना विमानचालनातील साहसासाठी ‘टेंझिंग नोर्गे राष्ट्रीय साहस पुरस्कार’देखील मिळाला होता.
- स्वच्छ प्रतिमा: त्यांनी कापड उद्योगात इतकी वर्षे असूनही कधीही गुणवत्तेशी तडजोड केली नाही, ज्यामुळे रेमंड आजही जगातील सर्वात मोठ्या ‘सूटिंग’ निर्मात्यांपैकी एक आहे.
भारतीय उद्योगक्षेत्रातील हा ‘कंप्लीट मॅन’ आज अनंताच्या प्रवासाला निघाला आहे. त्यांच्या कार्याची स्मृती आणि त्यांनी घेतलेली साहसी झेप येणाऱ्या पिढ्यांसाठी नेहमीच प्रेरणादायी ठरेल. विजयपत सिंघानिया हे केवळ एका मोठ्या साम्राज्याचे मालक नव्हते, तर ते एका जिद्दीचे नाव होते. आकाशात उंच भरारी घेण्याची ओढ आणि जमिनीवर राहून व्यवसाय वाढवण्याची दूरदृष्टी यांचा ते दुर्मिळ संगम होते. त्यांच्या जाण्याने भारतीय उद्योगजगताचेच नव्हे, तर साहसी क्षेत्राचेही मोठे नुकसान झाले आहे. भावपूर्ण श्रद्धांजली!
(लेखक विक्रांत पाटील ज्येष्ठ पत्रकार आहेत.)
