रणवीर सिंग आणि अक्षय खन्ना अभिनित ‘धुरंधर’ या चित्रपटाने केवळ बॉक्स ऑफिसवरच धुमाकूळ घातला नाही, तर आंतरराष्ट्रीय स्तरावरही एक मोठी चर्चा सुरू केली आहे. या चित्रपटाने पाकिस्तानमधील कराची शहरातील ‘ल्यारी’ या वादग्रस्त भागाला आणि तेथील रहमान डकैत आणि एसपी चौधरी अस्लम यासारख्या वास्तविक व्यक्तींच्या जीवनाला पडद्यावर आणले आहे. या सिनेमॅटिक चित्रणामुळे एकीकडे कौतुकाचा वर्षाव होत आहे, तर दुसरीकडे वादाची ठिणगीही पडली आहे. या चित्रपटाने ल्यारीच्या गुंतागुंतीच्या, वास्तविक जगाला पुन्हा एकदा जागतिक पटलावर आणले आहे, ज्यामुळे त्याच्या हिंसक भूतकाळाकडे आणि संघर्षमय वर्तमानाकडे अधिक सखोलपणे पाहण्याची गरज निर्माण झाली आहे. खरा प्रश्न हा आहे की, चित्रपटातील गोळीबाराच्या पलीकडे, ल्यारी, या शहराच्या दुहेरी ओळखीची खरी कहाणी काय आहे?
चित्रपट आणि वास्तव: ‘धुरंधर’च्या पलीकडचे सत्य
जेव्हा एखादा चित्रपट वास्तविक घटना आणि व्यक्तींवर आधारित असतो, तेव्हा तो लोकांच्या मनात त्या इतिहासाची एक विशिष्ट प्रतिमा तयार करतो. ल्यारीसारख्या राजकीय आणि सामाजिकदृष्ट्या संवेदनशील भागाच्या बाबतीत, चित्रपट आणि वास्तव यांच्यातील फरक समजून घेणे अत्यंत महत्त्वाचे ठरते. कारण काल्पनिक कथा अनेकदा सार्वजनिक धारणेला आकार देते आणि इतिहासाचे सुलभीकरण करते.
पडद्यावरील पात्र आणि वास्तव्यातील व्यक्ती
‘धुरंधर’मधील प्रमुख पात्रे खऱ्या आयुष्यातील व्यक्तींवर आधारित आहेत, ज्यांनी एकेकाळी ल्यारीमध्ये दहशत आणि कायद्याचे राज्य चालवले.
चित्रपटातील पात्र (Character in Film) आणि वास्तविक व्यक्ती (Real Person):
- अक्षय खन्ना (Akshay Khanna) as रहमान डकैत- सरदार अब्दुल रहमान बलोच
- संजय दत्त (Sanjay Dutt) as एसपी चौधरी अस्लम- एसपी चौधरी अस्लम खान
- रणवीर सिंग (Ranveer Singh)- भारतीय गुप्तहेर (काल्पनिक भूमिका)
सरदार अब्दुल रहमान बलोच, ज्याला ‘रहमान डकैत’ म्हणून ओळखले जाते, तो अत्यंत क्रूर गुंड होता. त्याने रागाच्या भरात आपल्या आईची हत्त्या केली, अशी अफवा होती, जी कधीही सिद्ध झाली नाही. पण त्याच्या क्रूरतेचा कळस तेव्हा गाठला गेला, जेव्हा त्याने त्याचा प्रतिस्पर्धी अर्शद पप्पू याचे शीर कापून त्याच्यासोबत फुटबॉल खेळल्याचा किस्सा आजही ल्यारीच्या गल्ल्यांमध्ये दहशतीने सांगितला जातो. दुसरीकडे, एसपी चौधरी अस्लम खान हे एक निर्भीड ‘एन्काउंटर स्पेशालिस्ट’ म्हणून ओळखले जात होते. त्यांच्यावर तब्बल नऊ वेळा प्राणघातक हल्ले झाले, पण ते प्रत्येकवेळी वाचले. मात्र, अखेरीस दहाव्या हल्ल्यात ते शहीद झाले, ज्यामुळे त्यांच्या शौर्याची गाथा आणखी गडद झाली.
ल्यारीतील लोकांची प्रतिक्रिया
‘धुरंधर’ प्रदर्शित झाल्यानंतर ल्यारीतील नागरिकांकडून संमिश्र प्रतिक्रिया उमटल्या. काहींच्या मते, चित्रपटाने त्या ‘काळोख्या पर्वा’चे वातावरण अचूकपणे टिपले आहे. तर काहींनी टीका केली की, अक्षय खन्नाचा लूक खऱ्या रहमान डकैतसारखा वाटत नाही. अनेक स्थानिकांनी रणवीर सिंग आणि संजय दत्त यांना खऱ्या ल्यारीला भेट देण्याचे आमंत्रणही दिले. या चित्रपटाने राजकीय वादळही निर्माण केले. पाकिस्तान पीपल्स पार्टी (PPP)ने चित्रपटावर आक्षेप घेतला की, चित्रपटात त्यांच्या पक्षाचे पोस्टर दाखवून त्यांना कुख्यात गुंड रहमान डकैतशी जोडून बदनाम करण्याचा प्रयत्न केला गेला आहे. चित्रपटातील हे चित्रण ल्यारीच्या इतिहासातील एका रक्तरंजित अध्यायावर प्रकाश टाकते, पण या शहराची खरी ओळख याच्या कितीतरी पटीने अधिक गुंतागुंतीची आणि विरोधाभासांनी भरलेली आहे.
गोळ्यांच्या पलीकडची ओळख: ‘कराचीची आई’ ते ‘पाकिस्तानचा ब्राझील’
ल्यारीला खऱ्या अर्थाने समजून घेण्यासाठी त्याच्या गुन्हेगारीच्या इतिहासाच्या पलीकडे जाऊन पाहणे आवश्यक आहे. या शहराचा एक गौरवशाली इतिहास आणि एक दोलायमान सांस्कृतिक ओळख आहे, जी त्याच्या हिंसक प्रतिमेच्या अगदी विरुद्ध आहे.
कराचीची ‘आई’ आणि ऐतिहासिक वारसा
ल्यारीला ‘कराचीची आई’ (Mother of Karachi) म्हटले जाते, कारण याच वस्तीने कराची शहराला जन्म दिला. सुरुवातीला येथे मच्छीमार आणि कामगारवर्ग वास्तव्यास होता. बंदर जवळ असल्यामुळे आणि औद्योगिक विकासामुळे येथे हळूहळू मजूर, कारागीर आणि छोटे व्यापारी स्थायिक झाले आणि ही वस्ती कराचीचा पहिला ‘वर्किंग क्लास’ भाग बनली. बलोच, सिंधी, पश्तून आणि पंजाबी अशा विविध संस्कृतीचे लोक येथे एकत्र राहतात. हा भाग एकेकाळी राजकीय आणि कामगार चळवळींचे केंद्रही होता.
पाकिस्तानचा ‘ब्राझील’ फुटबॉल आणि संगीत
ल्यारीची दुसरी ओळख म्हणजे येथील लोकांचे खेळावरील आणि संगीतावरील प्रेम. ल्यारीला ‘पाकिस्तानचा ब्राझील’ असे टोपणनाव मिळाले आहे, कारण येथील लोकांमध्ये फुटबॉलची प्रचंड आवड आहे. फिफा विश्वचषकादरम्यान संपूर्ण परिसर विविध देशांच्या झेंड्यांनी सजवला जातो. मात्र, गँगवॉरच्या काळात एका फुटबॉल सामन्यादरम्यान झालेल्या बॉम्बस्फोटाने येथील फुटबॉलची संस्कृती काही काळासाठी थांबली होती आणि अकादम्या ओस पडल्या होत्या. आता परिस्थिती बदलली आहे. ल्यारीमध्ये चार फुटबॉल अकादमी पुन्हा सुरू झाल्या आहेत. विशेष म्हणजे, मुलीही फुटबॉलमध्ये पुढे येत असून त्यांनी नॉर्वे आणि सिंगापूरसारख्या देशांमध्ये आंतरराष्ट्रीय स्पर्धांमध्ये भाग घेतला आहे. एकेकाळी ज्या अरुंद आणि दाट गल्ल्या दहशतीचे प्रतीक मानल्या जात होत्या, त्याच गल्ल्यांमधून विरोधाचा सूर जन्माला आला आणि त्याने हिप-हॉप संगीताचे रूप घेतले. कैफी खलील, ईवा बी आणि कामरान आदम सुमूं यांसारखे कलाकार ल्यारीच्या गल्लीबोळातून पुढे आले आहेत. त्यांच्या ‘स्ट्रीट वाइब’ संगीतातून ते ल्यारीचे दुःख आणि सौंदर्य दोन्ही जगासमोर मांडत आहेत आणि त्यांचे संगीत संपूर्ण कराचीमध्ये लोकप्रिय होत आहे. ही सकारात्मक ओळख असली तरी, चित्रपट ज्या काळावर लक्ष केंद्रित करतो तो काळ ल्यारीच्या इतिहासातील एक रक्तरंजित अध्याय होता.
काळोखाचे पर्व: गँगवॉर, दहशत आणि ऑपरेशन
समृद्ध संस्कृती असूनही, ल्यारीला एका मोठ्या हिंसक पर्वाला सामोरे जावे लागले. हा विभाग गँगवॉरच्या उगमापासून ते त्या रक्तरंजित काळाला परिभाषित करणाऱ्या प्रमुख व्यक्तींपर्यंतच्या घटनांचा आढावा घेतो.
गुन्हेगारीची सुरुवात: ड्रग्जपासून डॉनपर्यंत
ल्यारीमध्ये गुन्हेगारीची सुरुवात अंमली पदार्थांच्या तस्करीवरून झाली. सुरुवातीला शेरू आणि दादल (रहमान डकैतचे वडील) यांच्या टोळीचा, इक्बाल ‘बाबू’ डकैतच्या टोळीशी अंमली पदार्थांच्या बाजारावर नियंत्रण मिळवण्यासाठी संघर्ष सुरू झाला. गरिबी, बेरोजगारी आणि सरकारी दुर्लक्षामुळे या टोळ्यांना तरुणांना आकर्षित करणे सोपे झाले. दादलच्या मृत्यूनंतर रहमानने सूत्रे हाती घेतली आणि त्याचा संघर्ष हाजी लालू आणि त्याचा मुलगा अर्शद पप्पू यांच्या टोळीशी सुरू झाला. याच संघर्षाने ल्यारीच्या गँगवॉरला सर्वात रक्तरंजित वळण दिले.
रहमान डकैत आणि ‘पीपल्स अमन कमिटी’ (PAC):
सरदार अब्दुल रहमान बलोच, म्हणजेच ‘रहमान डकैत’ याने आपल्या वडिलांनंतर टोळीची सूत्रे हाती घेतली. त्याची दोन रूपे होती: एकीकडे तो एक क्रूर गुंड होता, तर दुसरीकडे तो गरिबांना मदत करणारा, क्रीडा स्पर्धा आयोजित करणारा आणि स्थानिक पातळीवर न्यायनिवाडा करणारा ‘रॉबिन हूड’ होता. त्याने खंडणीसाठी ‘परची सिस्टीम’ सुरू केली. त्याने ‘पीपल्स अमन कमिटी’ (PAC) नावाची एक संघटना स्थापन केली. ही समिती ठरवायची की परिसरात कोण व्यवसाय करेल, कोण घर बांधेल आणि पाण्याच्या टँकरवरही तिचेच नियंत्रण होते. गुन्हेगारी आणि राजकारणाचे मिश्रण असलेल्या या समितीच्या माध्यमातून तो ल्यारीवर अक्षरशः राज्य करत होता.
एसपी चौधरी अस्लम विरुद्ध गँगस्टर्स:
कराची पोलिसांचे धाडसी अधिकारी एसपी चौधरी अस्लम हे ल्यारीतील गुंडांचे सर्वात मोठे शत्रू मानले जात होते. त्यांनी रहमान डकैतसोबत अनेक वर्षे संघर्ष केला आणि अखेरीस 9 ऑगस्ट 2009 रोजी एका पोलीस चकमकीत त्याला ठार केले. 2011मध्ये तालिबानने त्यांच्या घरावर बॉम्बहल्ला केला, ज्यात त्यांचे घर पूर्णपणे उद्ध्वस्त झाले. पण त्या ढिगाऱ्यावर उभे राहून त्यांनी दहशतवाद्यांना आव्हान दिले. ते म्हणाले, “मैं इन दहशतगर्दों को जहन्नुम में भी नहीं छोडूंगा” (मी या दहशतवाद्यांना नरकातही सोडणार नाही). नऊ वेळा प्राणघातक हल्ल्यातून वाचलेले चौधरी अस्लम अखेरीस 2015मध्ये दहाव्या हल्ल्यात शहीद झाले.
ऑपरेशन ल्यारी:
2012मध्ये, पोलीस आणि रेंजर्सनी ल्यारीला गुंडांच्या ताब्यातून मुक्त करण्यासाठी एक मोठे लष्करी पद्धतीचे ‘ऑपरेशन ल्यारी’ सुरू केले. यादरम्यान, गुंडांनी RPG (रॉकेट प्रोपेल्ड ग्रेनेड)सारख्या घातक शस्त्रास्त्रांनी प्रतिकार केला. अनेक दिवस चाललेल्या या धुमश्चक्रीत पोलीस, गुंड आणि अनेक निष्पाप नागरिक मारले गेले. या ऑपरेशनमुळे गँगची ताकद कमकुवत झाली, पण त्याची मोठी किंमत चुकवावी लागली. गँगवॉरचा तो भयानक काळ संपल्यानंतर, ल्यारी एका नव्या भविष्याच्या दिशेने वाटचाल करत आहे.
आजची ल्यारी: जखमा आणि नवी उमेद
हिंसेच्या वादळानंतर, आज एक नवीन ल्यारी उदयास येत आहे. हा तो ल्यारी आहे जो आपल्या भूतकाळातील जखमा भरत आहे आणि जिथे तरुण पिढी एक शांततापूर्ण भविष्य घडवण्यासाठी सक्रियपणे प्रयत्न करत आहे.
तरुणाईचा आवाज आणि सकारात्मक बदल
आज ल्यारीमध्ये सकारात्मक बदलाचे वारे वाहत आहेत, ज्याचे नेतृत्त्व तेथील तरुण करत आहेत.
सामुदायिक जागा (Community Spaces): येथे ल्यारी गर्ल्स कॅफे आणि मेहर दर कॅफे यांसारखी ठिकाणे सुरू झाली आहेत. मेहर दर कॅफे एकेकाळी गुंडांचा अड्डा असलेल्या ठिकाणी बांधले गेले आहे, जे आता तरुणांसाठी चर्चा आणि विचारांच्या देवाणघेवाणीचे सुरक्षित केंद्र बनले आहे.
शांततेसाठी प्रयत्न (Efforts for Peace): ‘आओ अमन की बातें करें’ (चला, शांततेच्या गोष्टी करूया) नावाचा एक छोटासा ढाबा हे स्थानिक लोकांच्या संवादाच्या इच्छेचे प्रतीक आहे.
नवा दृष्टिकोन (A New Perspective): सामाजिक कार्यकर्ते फहीम बलोच आणि परवीन बलोच यांसारखे तरुण ‘गुंड’ या प्रतिमेविरुद्ध लढा देत आहेत. ते आपल्या भागाची सकारात्मक ओळख निर्माण करण्यावर लक्ष केंद्रित करत आहेत आणि त्यांच्या प्रयत्नांमुळेच आज ल्यारी पुन्हा एकदा एक शांततापूर्ण ठिकाण बनले आहे.
उरलेल्या जखमा आणि भविष्यातील आव्हाने
या प्रगतीनंतरही, भूतकाळातील जखमा अजूनही ताज्या आहेत. अनेक इमारतींच्या भिंतींवर गोळ्यांचे निशाण आजही दिसतात आणि गँगवॉरमध्ये आपल्या प्रियजनांना गमावलेल्या कुटुंबांच्या मनात वेदना कायम आहेत. जरी समाजाने मोठ्या प्रमाणात पुढे वाटचाल केली असली तरी, त्या ‘काळोख्या पर्वा’चा वारसा हा एक मोठा भार आहे. एकीकडे खऱ्या ल्यारीचे रहिवासी या दिसणाऱ्या जखमा पुसून पुढे जाण्याचा प्रयत्न करत आहेत, तर दुसरीकडे हजारो किलोमीटर दूर, चित्रपट निर्माते याच जखमांना मोठ्या मेहनतीने घडवत होते.
पडद्यावरील ल्यारीची उभारणी: बँकॉक, मुंबई आणि 6 एकरचा सेट
‘धुरंधर’मधील ल्यारीचे चित्रण इतके वास्तविक वाटते की, अनेकांना हा चित्रपट पाकिस्तानातच चित्रित झाला असावा असे वाटते, पण सत्य वेगळे आहे. चित्रपटाची शूटिंग पाकिस्तानात झालेली नाही. ल्यारीचे विश्व पुन्हा निर्माण करण्यासाठी निर्मात्यांनी प्रचंड मेहनत घेतली. चित्रपटातील ल्यारीचा मुख्य सेट थायलंडमधील बँकॉक शहरात 6 एकर जागेवर उभारण्यात आला होता. 500 कामगारांच्या मदतीने अवघ्या 20 दिवसांत हे भव्य सेट तयार करण्यात आले. याशिवाय, चित्रपटातील काही मोठे ॲक्शन सीक्वेन्स मुंबईतील मढ आयलंडवर 4 एकरच्या सेटवर चित्रित करण्यात आले. प्रोडक्शन डिझायनर सैनी एस. जोहर यांच्या मते, मुंबईतील पावसाळ्याचे हवामान आणि जागेची कमतरता टाळण्यासाठी बँकॉकची निवड करण्यात आली, ज्यामुळे त्यांना अधिक लॉजिस्टिकल स्वातंत्र्य मिळाले. खऱ्या ल्यारीमध्ये जाऊन चित्रfकरण करणे शक्य नसल्यामुळे, टीमने जुनी वर्तमानपत्रांची कात्रणे आणि व्हिडिओंचा आधार घेऊन तो काळ आणि ते ठिकाण अचूकपणे पडद्यावर उतरवले.
एक शहर, दोन वेगवेगळ्या कहाण्या
ल्यारीची कहाणी ही दोन टोकांच्या कथांची आहे. एकीकडे ‘कराचीची आई’ म्हणून त्याचा ऐतिहासिक वारसा, फुटबॉल आणि संगीताने नटलेली त्याची सांस्कृतिक ओळख, तर दुसरीकडे गँगवॉर, रक्तपात आणि दहशतीने भरलेले त्याचे ‘काळोखे पर्व’. ‘धुरंधर’सारखे चित्रपट एखाद्या ठिकाणाच्या इतिहासातील सर्वात हिंसक अध्यायाला रुपेरी पडद्यावर अजरामर करतात. पण प्रश्न हा उरतो की, जेव्हा एखादा समाज आपल्या इतिहासातील काळी पाने पुसून भविष्यासाठी एक नवी, सकारात्मक कहाणी लिहिण्याचा प्रयत्न करत असतो, तेव्हा चित्रपट त्याच जुन्या जखमांच्या खपल्या काढून त्या पुन्हा अजरामर करतो, तेव्हा त्या समाजाच्या भविष्यावर त्याचा काय परिणाम होतो?
