इराण युद्धामुळे भारतासमोर आव्हानेच आव्हाने!

इस्राईल व अमेरिकेने संयुक्त हवाई हल्ल्यांमध्ये इराणचे सर्वोच्च नेते अयातुल्लाह अली खामेनी यांना ठार मारल्यानंतर आता इराण अधिक आक्रमक झाला असून युद्धाची व्याप्ती वाढली आहे. या इराण युद्धामुळे भारतावर गंभीर परिणाम होण्याची भीती आहे.

सेक्टरनिहाय भारतावर होणारे परिणाम

ऊर्जा व कच्चे तेल (सर्वात मोठा धोका)

नुकसान- अत्यंत गंभीर

• भारत आपल्या कच्च्या तेलाच्या गरजेपैकी 80%पेक्षा जास्त आयात करतो आणि हे तेल होर्मुझच्या सामुद्रधुनीतून येते. या मार्गावर व्यत्यय आल्यास इंधनाच्या किमती आणि आयात खर्च प्रचंड वाढेल. भारत जगातील तिसरा सर्वात मोठा तेल ग्राहक आहे. मात्र उत्पादनात जगात साधारण 20व्या क्रमांकावर आहे. FY25मध्ये भारताने 232 दशलक्ष मेट्रिक टन कच्चे तेल आयात केले, तर फक्त 29 MMT उत्पादन केले. जेव्हा तेलाचे दर $ 10 ने वाढतात, तेव्हा GDP वाढ 0.3-0.4%ने मंदावते आणि महागाई (CPI) 0.4%ने वाढते. जर कच्च्या तेलाच्या किमती सध्याच्या पातळीवर थांबल्या तरी भारताचे तेल बिल किमान $ 11 अब्जाने वाढण्याचा अंदाज आहे. परंतु युद्ध दीर्घकाळ चालले तर कच्च्या तेलाच्या किमती $ 100 प्रति बॅरल ओलांडण्याची शक्यता आहे.
  होर्मुझची सामुद्रधुनी जगातील समुद्री तेलपुरवठ्याचा एकतृतीयांश भाग वाहून नेते- दररोज साधारण 2.1 कोटी बॅरल. या जलमार्गात व्यत्यय आल्यास जागतिक तेलबाजारात प्रचंड उलथापालथ होईल. बँक ऑफ बडोदाचे मुख्य अर्थतज्ज्ञ मदन सबनवीस यांनी इशारा दिला आहे की, तेलाच्या किमती $ 100 प्रति बॅरलवर राहिल्या तर त्याचा भारतावर “मोठा परिणाम” होईल.

फायदा- मर्यादित

• रशियाकडून स्वस्त तेल मिळत राहिल्यास थोडी सवलत मिळू शकते, पण अमेरिकी दबाव वाढल्यामुळे तेही कठीण आहे.
• तेलाच्या किमती वाढल्यामुळे खाडी देशांतून भारतीय कामगारांना अधिक नोकऱ्या मिळू शकतात.

हवाई वाहतूक (गंभीर व्यत्यय)

नुकसान

• इराणने देशाची हवाई क्षेत्र बंद केली. इराकनेदेखील हवाई क्षेत्र बंद केले. जॉर्डनने “तात्पुरते” हवाई क्षेत्र बंद केले. पूर्व इराक हे जगातील सर्वात व्यस्त हवाई मार्गांपैकी एक असून आशिया ते युरोप जाणाऱ्या डझनावारी विमानांचा मार्ग तिथून जातो.
  याचा भारतावर थेट परिणाम:
• मुंबई/दिल्ली ते युरोप/मध्यपूर्व उड्डाणे- मार्ग बदलावे लागतात, वेळ व इंधन खर्च वाढतो
• एअर इंडिया, इंडिगोसारख्या कंपन्यांचा खर्च वाढतो
• विमान तिकिटे महागणे- पर्यटन क्षेत्रावर दुहेरी मार
• कार्गो वाहतूक विस्कळीत- निर्यातीवर विपरीत परिणाम
• खाडी देशांतील 90 लाख भारतीय कामगार- प्रवास आणि संपर्काची अडचण

फायदा- नाही, केवळ नुकसान

जलवाहतूक व लॉजिस्टिक्स

नुकसान- दीर्घकालीन

• लाल समुद्रातून जाणाऱ्या मालवाहतुकीचे मासिक आर्थिक मूल्य $ 14 अब्ज इतके आहे. हूती बंडखोरांच्या हल्ल्यांमुळे जहाजांना आता केप ऑफ गुड होपचा पर्यायी मार्ग घ्यावा लागतो. यामुळे 4,000-6,000 सागरी मैल अधिक आणि दोन-तीन आठवडे जास्त वेळ लागतो. सागरी विमा खर्च आणि जोखीम अधिभार वाढतच आहे. हे अतिरिक्त खर्च शेवटी ग्राहकांपर्यंत पोहोचतात आणि भारतीय माल आंतरराष्ट्रीय बाजारात कमी स्पर्धात्मक बनतो.

भारताच्या निर्यात क्षेत्रावर परिणाम:

• कापड, रत्ने-दागिने, औषधे, इंजिनिअरिंग माल- युरोप बाजारातील स्पर्धा कमी होते
• जास्त freight charges मुळे व्यापार तूट वाढते
• छोट्या निर्यातदारांवर सर्वात जास्त भार

संभाव्य फायदा

• दीर्घकाळात भारतीय बंदरांचा विकास- मुंबई, जेएनपीटी, मुंद्रा यांचे महत्त्व वाढू शकते
• चाबहार बंदर आता अधिक महत्त्वाचे- मध्य आशिया ते भारत व्यापार मार्ग

संरक्षण व शस्त्रास्त्रे

नुकसान- गंभीर अडचण

• भारत इस्राईलचा सर्वात मोठा शस्त्रास्त्र खरेदीदार आहे. इस्राईलच्या संरक्षण निर्यातीपैकी 34% भारत घेतो. इस्राईल भारताचा दुसरा सर्वात मोठा संरक्षण पुरवठादार आहे. भारताच्या ‘ऑपरेशन सिंदूर’मध्ये हेरॉन ड्रोन्स, स्पायडर आणि बाराक-8 मिसाईल सिस्टम्सचा वापर झाला.
• रशिया, जो पूर्वी भारताचा मुख्य पुरवठादार होता, युक्रेन युद्धामुळे अविश्वासार्ह बनला आहे. भारताच्या 90% चिलखती वाहने आणि 70% लढाऊ विमाने रशियन मूळाची आहेत.

संभाव्य फायदा

• भारताच्या ‘मेक इन इंडिया’ संरक्षण उद्योगाला मोठी संधी
• ब्रह्मोस मिसाईल आणि स्थानिक बनावटीच्या शस्त्रास्त्रांची निर्यात वाढू शकते
• संरक्षण आत्मनिर्भरतेला गती मिळेल

शेअर बाजार व गुंतवणूक

नुकसान

• भारताचा शेअर बाजार मध्यपूर्वेतील संघर्षाच्या काळात आधीच मोठ्या प्रमाणात घसरला आहे. जागतिक गुंतवणूकदार अशा काळात भारतासारख्या उभरत्या बाजारातून पैसे काढून सुरक्षित ठिकाणी- सोने, डॉलर, रोखे नेतात.
• तेलाच्या किमती वाढल्यास महागाई वाढते → व्याजदर वाढतात → EMI महागते → पतवृद्धी मंदावते → GDP घटतो. हे चक्र भारताच्या आर्थिक वाढीसाठी अत्यंत हानिकारक आहे.

संभाव्य फायदा

• सोने आणि तेल कंपन्यांचे शेअर तात्पुरते वाढू शकतात
• संरक्षण क्षेत्रातील कंपन्या- HAL, BEL, Bharat Forge यांना फायदा

शेती व अन्न निर्यात

संमिश्र चित्र

• भारतातून इराणला बासमती तांदूळ, चहा, साखर, ताजी फळे आणि औषधे निर्यात होतात. FY25 मध्ये भारताची इराणला निर्यात $ 1.24 अब्ज इतकी होती.

नुकसान:

• इराणशी व्यापार- प्रत्यक्ष व्यत्यय शक्य, विशेषतः पेमेंट व्यवस्थेत अडचण
• खाडीमार्गे होणारी निर्यात महाग होणे

फायदा:

• मध्यपूर्वेतील देशांमध्ये अन्नधान्याची मागणी वाढल्यास भारतीय निर्यात वाढू शकते
• भारतीय कृषी उत्पादनांना पर्यायी बाजारपेठ

उद्योग व महागाई

नुकसान

• तेल महाग झाल्यावर साखळी प्रतिक्रिया:
• पेट्रोल-डिझेल महागणे → वाहतूक खर्च वाढणे → सर्व वस्तू महाग
• LPG महागणे → घरगुती स्वयंपाकाचा खर्च वाढणे → गरिबांवर अधिक भार
• खते महागणे → शेती खर्च वाढणे → अन्नधान्य महागणे
• प्लास्टिक, रसायने, औषधे. — कच्चा माल महाग होणे
• FY24-25 मध्ये भारताने LNG आणि LPG आयातीवर सुमारे $ 36 अब्ज खर्च केले.

राजनैतिक व धोरणात्मक कोंडी

भारतासमोरील सर्वात मोठे आव्हान

• या संघर्षामुळे भारत एका कठीण कोंडीत सापडला आहे- एकीकडे इराणमधील चाबहार बंदरातील गुंतवणूक आणि दुसरीकडे इस्राईलशी वाढत असलेले संरक्षण संबंध. [
• भारताचे इस्राईलमधील सुमारे 28,000 नागरिक आणि इराणमधील सुमारे 10,765 भारतीय नागरिकांच्या सुरक्षेची चिंता आहे. भारत सरकारने आधीच प्रवास सल्ले जारी केले आहेत.

धोरणात्मक गुंतागुंत:

• इराण- ऐतिहासिक संबंध, चाबहार बंदर, मध्य आशिया कनेक्टिव्हिटी
• इस्राईल- सर्वात मोठा शस्त्रास्त्र पुरवठादार, तंत्रज्ञान भागीदार
• अमेरिका- व्यापार, गुंतवणूक, संरक्षण भागीदारी
• खाडी देश (UAE, सौदी अरेबिया)- भारतीय कामगार, तेल, व्यापार
• IMEC (India-Middle East-Europe Economic Corridor)- हा महत्त्वाकांक्षी प्रकल्प संकटात येऊ शकतो.

खाडी देशांतील भारतीय कामगार

संमिश्र चित्र

• सध्या UAE, सौदी अरेबिया, कुवेत, कतार आणि इतर देशांमध्ये 90 लाख भारतीय, मुख्यतः अर्ध-कुशल आणि अकुशल कामगार, काम करतात. तेलाच्या किमती वाढल्यावर हे देश विस्तार करतात आणि अधिक भारतीय कामगारांना काम देतात.

नुकसान:

• युद्धकाळात खाडी देशांतील भारतीय अडकतात
• प्रवास महाग व असुरक्षित
• काही क्षेत्रांत नोकऱ्या जाऊ शकतात

फायदा:

• खाडी देश तटस्थ राहिल्यास आणि तेल महाग झाल्यास- अधिक नोकऱ्या, अधिक रेमिटन्स (परकीय चलन)

औषध उद्योग

फायदा- संधी

• भारत जगातील सर्वात मोठा जेनेरिक औषध उत्पादक
• युद्धकाळात मध्यपूर्व देशांमध्ये भारतीय औषधांना मागणी वाढेल
• इराण, इस्राईल यांच्यासाठी भारत पर्यायी पुरवठादार ठरू शकतो

एकूण परिणामांचा सारांश

| क्षेत्र | प्रभाव | तीव्रता |

• कच्चे तेल/ऊर्जा | मोठे नुकसान | अत्यंत गंभीर |
• हवाई वाहतूक | नुकसान | गंभीर |
• जलवाहतूक/लॉजिस्टिक्स | नुकसान | गंभीर |
• शेअर बाजार | नुकसान | मध्यम-गंभीर |
• महागाई | वाढ | गंभीर |
• संरक्षण उद्योग | संमिश्र | संधी आहे |
• शेती/अन्न निर्यात | संमिश्र | गंभीर |
• खाडी कामगार | संमिश्र | गंभीर |
• औषध निर्यात | फायदा | मोठी संधी |
• राजनैतिक प्रतिमा | कोंडी | अतिशय कठीण |

पुढे काय?

CFR च्या मते, इराणमध्ये तीन मार्ग शक्य आहेत- सत्तासुरूपता, लष्करी ताबा किंवा राजवट कोसळणे. कोणताही मार्ग भारतासाठी नवी अनिश्चितता निर्माण करेल.

भारताने काय करावे?

• तेल साठे वाढवणे- SPR (Strategic Petroleum Reserve) वाढवा
• पुरवठा विविधता- अमेरिका, कॅनडा, ब्राझील यांच्याकडून आयात वाढवा
• रुपयाचे संरक्षण- RBI सज्ज राहावे
• राजनैतिक तटस्थता- दोन्ही बाजूंशी संवाद ठेवा
• आत्मनिर्भर संरक्षण- संधी म्हणून वापरा
• चाबहार बंदर- जपून राखा, हे भविष्यातील भारताचे gateway आहे

थोडक्यात सांगायचे तर, हे युद्ध भारतासाठी प्रामुख्याने आर्थिक संकट आहे- महागाई, व्यापार तूट, रुपयाची घसरण आणि वाढता संरक्षण खर्च हे तत्काळ परिणाम आहेत. मात्र दीर्घकालीन दृष्टीने संरक्षण उद्योग आत्मनिर्भरतेची, बंदर विकासाची आणि वैकल्पिक व्यापार मार्गांची संधीदेखील आहे.

(लेखक विक्रांत पाटील ज्येष्ठ पत्रकार आणि अर्थविषयक अभ्यासक आहेत.)