2025च्या बिहार विधानसभा निवडणुकीत राष्ट्रीय लोकशाही आघाडीने (NDA) अभूतपूर्व विजय मिळवला. 243पैकी तब्बल 202 जागा जिंकून एनडीएने अक्षरशः त्सुनामी आणली. या प्रचंड विजयाचे शिल्पकार म्हणून पंतप्रधान नरेंद्र मोदी आणि मुख्यमंत्री नितीश कुमार यांची नावे आघाडीवर असताना, पडद्यामागे एक असा रणनीतीकार होता, ज्याने या विजयाचा पाया रचला. आश्चर्याची गोष्ट म्हणजे, हा नेता बिहारमधील कोणी स्थानिक नव्हता, तर महाराष्ट्रातील एक ‘मराठी माणूस’ होता- भारतीय जनता पक्षाचे राष्ट्रीय सरचिटणिस विनोद तावडे. महाराष्ट्रात एकेकाळी शक्तिशाली मंत्री असलेले आणि 2019मध्ये पक्षाने तिकीट नाकारल्यामुळे महाराष्ट्रातल्या भारतीय जनता पार्टीच्या राजकारणातून बाहेर फेकले गेलेले गेलेले तावडे, बिहारच्या राजकारणाचे ‘चाणक्य’ कसे बनले, ही त्यांच्या राजकीय पुनरागमनाची एक अविश्वसनीय कहाणी आहे.
एका मराठी नेत्याने बिहारचे राजकारण कसे जिंकले?
बिहारच्या या विजयात केंद्रीय गृहमंत्री अमित शाह यांनी एकूणच प्रचाराला दिशा दिली आणि केंद्रीय मंत्री धर्मेंद्र प्रधान यांनी जमिनीवर पक्षसंघटना मजबूत केली. पण या सर्वांच्या पलीकडे जाऊन, अत्यंत शांतपणे आणि अचूकपणे रणनीतीची अंमलबजावणी करणारे ‘गुप्त शिल्पकार’ होते विनोद तावडे, ज्यांनी विशेषतः ‘मेसेजिंग आणि सामाजिक आघाड्या बांधण्यावर’ लक्ष केंद्रित केले. सप्टेंबर 2022मध्ये जेव्हा तावडे यांची बिहारचे प्रभारी म्हणून नियुक्ती झाली, तेव्हा परिस्थिती अत्यंत आव्हानात्मक होती. नितीश कुमार यांनी नुकतीच एनडीएची साथ सोडून राजदसोबत सरकार स्थापन केले होते. अशा प्रतिकूल परिस्थितीत महाराष्ट्रातील एका नेत्याला बिहारची जबाबदारी देणे अनेकांना खटकले होते. पण तावडे यांनी या आव्हानाला संधीत बदलले. त्यांनी महाराष्ट्रातील अखिल भारतीय विद्यार्थी परिषद आणि प्रमोद महाजन-गोपीनाथ मुंडे यांच्याकडून मिळालेल्या संघटनात्मक अनुभवाचा पुरेपूर वापर करत बिहारची संपूर्ण निवडणूकयंत्रणा अत्यंत बारकाईने पुन्हा उभारली. ते आठवड्यातले तीन दिवस बिहारमध्ये घालवत, स्थानिक लोकांमध्ये मिसळून बिहारी, भोजपुरी बोलू लागले आणि ‘लिट्टी चोखा’चा आस्वाद घेऊ लागले. या सखोल समरसतेमुळेच ते एका बाहेरच्या नेत्याच्या भूमिकेतून बाहेर पडून बिहारच्या राजकारणाचे सूत्रधार बनू शकले.
चाणक्यनीती: जातीय समीकरणांपासून विकासाच्या राजकारणापर्यंत
विनोद तावडे यांच्या रणनीतीचा केंद्रबिंदू होता बिहारच्या राजकारणाला जातीय समीकरणांच्या जोखडातून बाहेर काढून विकासाच्या मार्गावर आणणे. विरोधकांना वाटत होते की, भाजप पारंपरिक जातीय राजकारणच खेळेल, पण तावडे यांचे चातुर्य यातच होते की, त्यांनी जातीय समीकरणांचा इतका सखोल अभ्यास केला की, ते त्याला अचूकपणे निष्प्रभ करू शकले. त्यांनी 1952 आणि 1957च्या जुन्या निवडणूक निकालांचा आणि दस्ताऐवजांचा अभ्यास करून जातीय निष्ठा कशा बदलत गेल्या हे समजून घेतले. पण हा अभ्यास जातीय राजकारण करण्यासाठी नव्हता, तर जातीय समीकरणांवर मात करून निवडणुकीचा संपूर्ण रोख विकासाकडे वळवण्यासाठी होता, जिथे विरोधक सर्वात कमकुवत होते. ‘रफ्तार पकड चुका है बिहार’ ही टॅगलाईन घेऊन एनडीए निवडणुकीच्या रणांगणात उतरली आणि लोकांपर्यंत पोहोचणाऱ्या कल्याणकारी योजनांवर भर दिला:
1. दिव्यांग, ज्येष्ठांचे निवृत्तीवेतन ₹ 400वरून थेट ₹ 1,100पर्यंत वाढवणे
2. आयुष्मान भारत योजनेच्या लाभार्थ्यांची संख्या तब्बल 1 कोटींनी वाढवणे.
यामुळे जातीय चर्चा मागे पडून विकासाचे राजकारण केंद्रस्थानी आले. तावडे यांचा हेतू त्यांच्याच शब्दांत स्पष्ट होतो- “या निवडणुकीला सामोरे जाताना आमच्या डोक्यात एकच गोष्ट होती. आपण बिहारला जातीच्या राजकारणातून बाहेर काढलं पाहिजे.”
मास्टर स्ट्रॅटेजिस्ट: आघाड्या जोडल्या आणि विरोधकांना केले शांत
तावडे यांनी अनेक महत्त्वाचे डाव टाकले, ज्यामुळे एनडीएच्या विजयाचा मार्ग सुकर झाला.
आघाडीची पुनर्बांधणी: त्यांच्या चाणक्यनीतीचा पहिला आणि सर्वात निर्णायक अध्याय ठरला तो म्हणजे जानेवारी २०२४मध्ये नितीश कुमार यांची ‘घरवापसी’ घडवून आणणे; ही एक अशी खेळी होती जिने निवडणुकीपूर्वीच महाआघाडीचे मानसिक खच्चीकरण केले.
संघटनात्मक अचूकता: त्यांनी बूथ स्तरापासून पक्षसंघटना पुन्हा मजबूत केली आणि उमेदवारांची निवड अत्यंत विचारपूर्वक केली. लोकप्रिय गायिका मैथिली ठाकूर यांना पक्षात आणून उमेदवारी देणे, हा त्यांच्या धूर्त रणनीतीचाच एक भाग होता.
मतदार जमवाजमव: निवडणुकीतील मतदानाची टक्केवारी वाढवण्यासाठी त्यांनी एक मोठी मोहीम राबवली. केवळ हरियाणातूनच सुमारे 5 लाख बिहारी स्थलांतरित मजुरांना मतदानासाठी परत आणण्याची व्यवस्था करण्यात आली. ही एक अशी शांत रणनीती होती, जिने जमिनीवर मोठा फरक घडवला.
विरोधकांची कोंडी: या निवडणुकीत राजकीय रणनीतीकार प्रशांत किशोर यांनी एनडीएवर सातत्याने टीका केली. मात्र, तावडे यांनी एनडीएच्या सर्व नेत्यांना प्रशांत किशोर यांच्या टीकेकडे पूर्णपणे दुर्लक्ष करण्याचे आदेश दिले. त्यांच्यावर प्रतिक्रिया देणे म्हणजे त्यांना अनावश्यक राजकीय महत्त्व देणे आहे, हे ओळखून त्यांना पूर्णपणे बाजूला सारण्यात आले आणि त्यांची रणनीती निष्प्रभ ठरली.
फिनिक्सचा उदय: महाराष्ट्रातील राजकीय वनवासातून दिल्लीच्या सत्ता वर्तुळात
बिहारमधील विजय हे विनोद तावडे यांच्या वैयक्तिक राजकीय पुनरुत्थानाचे प्रतीक आहे. महाराष्ट्रात एकेकाळी कॅबिनेट मंत्री आणि मुख्यमंत्रीपदाचे दावेदार म्हणून ओळखले जाणारे तावडे, 2019च्या विधानसभा निवडणुकीत पक्षाने तिकीट नाकारल्याने एका क्षणात राजकीय पटलावरून बाजूला फेकले गेले आणि त्यांना एकप्रकारचा ‘राजकीय अज्ञातवास’ स्वीकारावा लागला. हा त्यांच्यासाठी मोठा धक्का होता. मात्र, पक्षाच्या निर्णयावर कोणतीही जाहीर नाराजी व्यक्त न करता किंवा तक्रार न करता त्यांनी शांतपणे पक्षाचा निर्णय स्वीकारला आणि संघटनात्मक जबाबदारीत स्वतःला झोकून दिले. त्यांच्या या संयमाचे आणि निष्ठेचे फळ त्यांना बिहारच्या विजयाच्या रूपाने मिळाले. 2021मध्ये त्यांनी व्यक्त केलेली भावना, “माझ्या संयमाचे फळ मला मिळाले आहे,” ही आज शब्दशः खरी ठरली आहे. बिहारमधील हा विजय म्हणजे त्यांची राजकीय फिनिक्स भरारीच आहे.
बिहारच्या ‘चाणक्या’पुढील वाटचाल काय? राष्ट्रीय अध्यक्षपद की महाराष्ट्रात पुनरागमन?
विनोद तावडे यांची शांत पण भेदक रणनीती ही बिहारमधील एनडीएच्या ऐतिहासिक विजयाची खरी किल्ली ठरली आहे. या यशानंतर आता त्यांच्या राजकीय भवितव्याबद्दल दिल्लीच्या वर्तुळात दोन प्रमुख चर्चा सुरू आहेत. एक, त्यांना या कामगिरीचे बक्षीस म्हणून भाजपच्या राष्ट्रीय अध्यक्षपदाची सर्वोच्च जबाबदारी दिली जाऊ शकते. दोन, ते महाराष्ट्राच्या राजकारणात मोठ्या भूमिकेसह पुनरागमन करू शकतात. कारण काहीही असो, एक गोष्ट मात्र निश्चित आहे, बिहार जिंकणारा हा ‘मराठी माणूस’ आता भाजपचे राष्ट्रीय राजकारण ठरवणार का?
