‘ला-निना’मुळे येते कडाक्याच्या थंडीची लाट! जाणून घ्या का ते?

जेव्हा देशभरातील बहुतेक लोक मान्सूननंतरच्या ऑक्टोबरमधील उबदार वातावरणाचा आनंद घेत होते, तेव्हा जम्मू-काश्मीरच्या गुलमर्गमध्ये तुफान बर्फवृष्टी सुरू होती. ते केवळ एक सुंदर दृश्य नव्हते, तर ते आगामी काळाचे सूचक होते. दिल्लीतील तापमानात अचानक झालेली घटही याच गोष्टीचे संकेत देत आहे. हवामान तज्ज्ञांच्या मते, यावर्षी हिवाळा लवकर सुरू होऊन जास्त काळ टिकण्याची शक्यता आहे. या अपेक्षित तीव्र थंडीमागे एक शक्तिशाली हवामानशास्त्रीय घटना आहे, जिचे नाव आहे – ‘ला-निना’. ‘ला-निना’ या नावामुळे जरी ती लहान वाटत असली तरी, तिचा जागतिक हवामानावर मोठा प्रभाव पडतो. भारताच्या हिवाळ्यावरही तिचा थेट परिणाम दिसून येतो, ज्यामुळे थंडीची लाट अधिक तीव्र आणि दीर्घकाळ टिकणारी असू शकते.

आपण ‘ला-निना’ म्हणजे काय, त्याचा भारताच्या हवामानावर कसा परिणाम होतो आणि आगामी हिवाळ्याच्या तीव्रतेबाबत सोप्या भाषेत समजून घेऊया.

‘ला-निना’ म्हणजे काय आणि त्याचा हवामानावर कसा परिणाम होतो?

‘ला-निना’ (La Niña) हा ‘एल निनो-सदर्न ऑसिलेशन’ (ENSO) नावाच्या हवामान चक्राचा एक महत्त्वाचा टप्पा आहे. स्पॅनिश भाषेत ‘ला-निना’ चा अर्थ ‘लहान मुलगी’ असा होतो. ही एक अशी नैसर्गिक हवामान घटना आहे, ज्यामध्ये विषुववृत्तीय प्रशांत महासागराच्या पृष्ठभागाचे तापमान सरासरीपेक्षा जास्त थंड होते. या प्रक्रियेत, पूर्वेकडून पश्चिमेकडे वाहणारे वारे (trade winds) नेहमीपेक्षा अधिक शक्तिशाली होतात. हे वारे प्रशांत महासागराच्या पृष्ठभागावरील उबदार पाणी आशिया खंडाकडे ढकलतात. यामुळे, दक्षिण अमेरिकेच्या किनाऱ्याजवळ समुद्राच्या तळाशी असलेले थंड पाणी वर येते, ज्यामुळे महासागराचा पूर्वेकडील भाग थंड होतो. सोप्या भाषेत सांगायचे तर, ‘ला-निना’ म्हणजे प्रशांत महासागराचा शक्तिशाली एअर कंडिशनर सुरू होण्यासारखे आहे, आणि तिथली थंड हवा अखेरीस आपल्यापर्यंत पोहोचते. याउलट, ‘एल-निनो’च्या काळात प्रशांत महासागराचे पाणी गरम होते, ज्यामुळे भारतात अनेकदा दुष्काळाची परिस्थिती निर्माण होते. हे लक्षात घेणे महत्त्वाचे आहे की या दशकाच्या सुरुवातीला सलग तीन वर्षे (2020-2022) ‘ला-निना’ची दुर्मिळ घटना घडली होती, ज्याला ‘ट्रिपल डिप ला-निना’ म्हटले जाते. त्यामुळे या हवामान बदलांकडे तज्ज्ञांचे बारीक लक्ष आहे.

‘ला-निना’मुळे भारतातील हिवाळा अधिक थंड का होतो?

हजारो किलोमीटर दूर असलेल्या महासागरातील थंडीमुळे दिल्लीतील तुमची सकाळ अधिक थंड कशी होते? याचा थेट संबंध आहे. ‘ला-निना’मुळे जागतिक वातावरणीय अभिसरण प्रणाली (atmospheric circulation patterns) बदलते. कल्पना करा की, जेट स्ट्रीम म्हणजे पृथ्वीच्या वातावरणात उंचावरून वाहणारी एक प्रचंड, वेगवान हवेची नदी आहे. ‘ला-निना’ या हवेच्या नदीला भारताच्या दिशेने दक्षिणेकडे ढकलते, ज्यामुळे ध्रुवीय प्रदेशातील बर्फाळ वाऱ्यांसाठी भारताच्या उत्तरेकडील मैदानी प्रदेशात येण्याचा एक थेट मार्ग खुला होतो. मोहाली येथील भारतीय विज्ञान शिक्षण आणि संशोधन संस्थेने (IISER) 2014मध्ये केलेल्या एका अभ्यासानुसार, ‘ला-निना’च्या काळात एक ‘निम्न-स्तरीय चक्रीवादळ विसंगती’ (low-level cyclonic anomaly) निर्माण होते. ही प्रणाली उच्च अक्षांशांवरील बर्फाळ वारे थेट भारताकडे वाहून आणते. यामुळे केवळ थंडीच्या लाटांची वारंवारता वाढत नाही, तर त्यांचा कालावधीही वाढतो. परिणामी, हिवाळा अधिक तीव्र आणि दीर्घकाळ जाणवतो, ज्यामुळे आपल्याला कडाक्याच्या थंडीचा सामना करावा लागतो.

ला-निना आणि वेस्टर्न डिस्टर्बन्स: थंडीची दुहेरी तीव्रता

‘ला-निना’ एकीकडे वातावरण थंड करण्याची पार्श्वभूमी तयार करत असताना, आणखी एका हवामान प्रणालीसोबतच्या त्याच्या एकत्रिकरणामुळे थंडीचा अंतिम आणि तीव्र तडाखा बसतो. हिवाळ्यात भारताच्या हवामानावर परिणाम करणारा हा दुसरा महत्त्वाचा घटक म्हणजे ‘वेस्टर्न डिस्टर्बन्स’ (पश्चिमी विक्षोभ). भूमध्य समुद्रातून येणाऱ्या या वादळी प्रणालीमुळे भारतातील डोंगराळ भागांत बर्फवृष्टी आणि मैदानी भागांत पाऊस पडतो. यावर्षी ‘ला-निना’मुळे हे वेस्टर्न डिस्टर्बन्स अधिक तीव्र होण्याची शक्यता आहे. याचा एकत्रित परिणाम म्हणजे हिमालयीन प्रदेशात (जम्मू-काश्मीर, हिमाचल प्रदेश, उत्तराखंड) नेहमीपेक्षा जास्त आणि दीर्घकाळ बर्फवृष्टी होईल. त्यामुळे उत्तरेकडील मैदानी प्रदेशात थंड वाऱ्यांचा जोर वाढेल आणि दाट धुके व धुरके निर्माण होतील, ज्यामुळे थंडीची तीव्रता आणखी वाढेल.

हा हिवाळा खरंच दशकातील सर्वात थंड असेल का?

अमेरिकेच्या क्लायमेट प्रेडिक्शन सेंटर (CPC) आणि भारतीय हवामान विभाग (IMD) या दोन्ही संस्थांनी 2025च्या अखेरीस ‘ला-निना’ विकसित होण्याची दाट शक्यता वर्तवली आहे. अमेरिकेच्या CPC नुसार, ऑक्टोबर-डिसेंबर 2025दरम्यान ‘ला-निना’ विकसित होण्याची शक्यता 71% आहे, तर भारतीय हवामान विभागाने (IMD)देखील याच कालावधीसाठी 50%पेक्षा जास्त शक्यता वर्तवली आहे. हे लक्षात घेणे महत्त्वाचे आहे की, हा अचानक होणारा बदल नाही. नोव्हेंबर 1014 ते जानेवारी 2025 या काळात एक अल्पकाळ टिकणारा ‘ला-निना’ येऊन गेला होता. याच विकसित होणाऱ्या पॅटर्नमुळे तज्ज्ञ यावर्षीच्या परिस्थितीवर बारकाईने लक्ष ठेवून आहेत. मात्र, जागतिक हवामान संघटना (WMO)नुसार, हवामान बदल आणि जागतिक तापमानवाढीमुळे काहीवेळा ‘ला-निना’चा थंड प्रभाव कमी होऊ शकतो. त्यामुळे हा हिवाळा विक्रमी थंड असेलच असे ठामपणे सांगता येत नाही.

एका वरिष्ठ IMD अधिकाऱ्याच्या मते – “आमचे मॉडेल्स या वर्षी ऑक्टोबर-डिसेंबर दरम्यान ला निना विकसित होण्याची चांगली शक्यता (50%पेक्षा जास्त) दर्शवत आहेत. ला-निना सहसा भारतातील थंड हिवाळ्याशी संबंधित असतो. हवामान बदलाचा उष्ण प्रभाव काही प्रमाणात याची तीव्रता कमी करू शकतो, तरीही ला-निना वर्षांतील हिवाळे त्याशिवायच्या वर्षांपेक्षा जास्त थंड असतात.” याचा अर्थ, जरी ‘ला-निना’ कमकुवत किंवा अल्पकाळ टिकणारा असला तरी, तो थंडीची लाट तीव्र करू शकतो. त्यामुळे, यावर्षीच्या हिवाळ्यासाठी तयारी करणे आवश्यक आहे.

तीव्र हिवाळ्याचा भारताच्या विविध भागांवर काय परिणाम?

‘ला-निना’मुळे येणाऱ्या तीव्र हिवाळ्याचा परिणाम भारताच्या विविध भागांवर वेगवेगळ्या प्रकारे दिसून येईल:

उत्तर भारत: दिल्ली, पंजाब, हरियाणा, राजस्थान आणि उत्तर प्रदेश या राज्यांमध्ये तीव्र आणि दीर्घकाळ चालणाऱ्या थंडीच्या लाटा, दाट धुके आणि सरासरीपेक्षा लक्षणीय घटलेले तापमान अपेक्षित आहे.
डोंगराळ प्रदेश: हिमाचल प्रदेश, उत्तराखंड आणि जम्मू-काश्मीरमध्ये लवकर, जास्त आणि दीर्घकाळ टिकणारी बर्फवृष्टी होण्याची शक्यता आहे.
दक्षिण भारत: ‘ला-निना’मुळे ईशान्य मान्सून तीव्र होतो. त्यामुळे तामिळनाडू, केरळ आणि आंध्र प्रदेश या राज्यांमध्ये मुसळधार पाऊस पडू शकतो.
शेती: हा हिवाळा शेतकऱ्यांसाठी दुधारी तलवार ठरू शकतो. थंडीचे वातावरण गहू यांसारख्या रब्बी पिकांसाठी फायदेशीर असले, तरी दीर्घकाळ धुके आणि दव पडल्यास मोहरी, डाळी आणि भाजीपाला यांसारख्या संवेदनशील पिकांचे मोठे नुकसान होऊ शकते.
दैनंदिन जीवन: दाट धुक्यामुळे रस्ते, रेल्वे आणि हवाई वाहतुकीत अडथळे येऊ शकतात. तसेच, थंडीमुळे हीटिंगसाठी ऊर्जेची मागणी वाढू शकते.

आव्हाने आणि फायद्यांची सांगड

‘ला-निना’चे पुनरागमन हे सूचित करते की, भारतातील बहुतांश भागांसाठी हा हिवाळा मागील काही वर्षांपेक्षा अधिक तीव्र आणि थंड असण्याची शक्यता आहे. या हवामान बदलामुळे वाहतूक, ऊर्जा आणि शेती यांसारख्या क्षेत्रांमध्ये आव्हाने निर्माण होतील. मात्र, हेही लक्षात ठेवले पाहिजे की, ‘ला-निना’मुळे नंतर भारतात मान्सूनचा पाऊस चांगला होतो, जो दीर्घकाळात भारतीय शेतीसाठी वरदान ठरतो. एकीकडे तीव्र थंडीचे आव्हान असले तरी, दुसरीकडे चांगल्या पावसाची आशाही आहे. जागतिक हवामानाचे स्वरूप अधिक अप्रत्याशित होत असताना, आपण या ऋतूमानातील टोकाच्या बदलांसाठी अधिक चांगल्याप्रकारे कशी तयारी करू शकतो, हा एक महत्त्वाचा प्रश्न आहे.